AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI - DİLSUZ

YOL 

(hekayə)

Şəhərə bir günlüyə gəlmişdi. Niyə, nədən ötrü – bilmirdi. Daha doğrusu, bu haqda düşünmək istəmirdi. Bir də, düşünməli olsaydı, bundan qabaqda hələ çox-çox suallar vardı, qabaqca gərək onlara cavab verəydi: biri elə bu – şəhərdən niyə getmişdi?..

Hər sualın ayrı-ayrı cavabı olsaydı, yenə dərd yarı idi; o, bəlkə də, düşünərdi, tərs kimi min-min sualın bir, tək bir cavabı vardı. Bu, ona oxşayırdı ki, min-min şeydən ötrü bir qapıya gedəsən, min-min şeydən ötrü bir adama ağız açasan... Çətin idi,  əlbəttə, çox çətin idi. Bu min-min sualın bircə cavabı hərdən papiros tüstüsü kimi onun üzünə yayılırdı, gözünü acışdırırdı, başını gicəlləndirirdi; onda tez əlini yelləyib, fikrini dağıdırdı...

Əlaçı olsaydı, şəhərdə çox, lap çox qalardı. Əlac da ki puldu, pulu da ki yox idi. Əslində, o nə edəcəyini heç doğru-dürüst bilmirdi; düşüncəsində, hərəkətlərində bir qeyri-müəyyənlik vardı; başa düşürdü ki, bu, şəhərdən ötrü bərk darıxdığına görədir, bir də, görüləsi işləri də çox idi; bunun da məsələyə dəxli vardı.

Bütün günü şəhərdə olacaqdı, ürəyindən də nə qədər şey keçirdi, bir də işin nə cür gətirməyinə baxırdı, mümkün olsa, tanış-bilişə deyəcəkdi, bundan savayı, qəribsədiyi yerlər, darıxdırıcı şeylər də vardı...

Vağzalda onu şəhərin pis iyi vurdu. Bunun nə iyi olduğunu doğru-dürüst ayırd eləmək çətin idi; turşumuş süd iyinə də oxşayırdı, yanmış kömür iyinə də. Elə bil şəhərin bütün iyini-qoxusunu qovalayıb bu tərəfə yığmışdılar. Əslində, şəhərin iyi beləydi, amma adam bu iyi vağzalda duyur, şəhərə girdikcə burnu da, ciyərləri də bu iyə öyrəşirdi...

Vağzal lap əvvəlki kimiydi, dəyişməmişdi – qəzet köşkü həmişəki yerindəy­di, su avtomatları həmişəki yerindəydi. Taksi dayanacağı həmişəki yerində idi. Onun taksilik bir işi yox idi; qəzet köşklərinin, su avtomatlarının yanından keçib, şəhərə sarı addımladı...

Kafelərdən birinin yanında addımını yavaşıtdı, bəlkə, ayaqüstü bir şey yesin? Növbədə durdu; bir fincan qəhvə, bir dənə də kökə götürdü, çəkilib bir qıraqda əyləşdi. Qəhvə gec, lap gec soyudu, elə bil qaynadandan sonra da buna nəsə bir şey eləmişdilər. Onların dünyadan uzaq, əl çatmayan, ünyetməyən balaca kəndlərində su buradakından, azından, iki dəfə tez qaynayır, azından, iki dəfə tez soyuyur. Görünür, havadandı, daha doğrusu, havadakı qatışıqdandı. Bu zəhrimar havada gərək iki-üç gündə bir yol mütləq başını yuyasan, amma onların şəhər qəbiristanlığından da balaca kəndlərində adamın başı heç illərlə yadına düşmür. Burası da var ki, şəhərin bu turşumuş iyi, bu qürbət küləyi, bu qurğuşun havası onun beynini hərəkətə gətirirdi; eləmək istədiklərini yadına salırdı, ağlını itiləyirdi, cilalayırdı. Üstəlik, bu kirin-pasın içində onun ürəyində bir damcı da üzüntü, sıxıntı deyilən şey qalmırdı. Elə bil, doğrudan da, şəhər onun bədən üzvlərindən biri idi; bunsuz o, şikəst olurdu.

Birdən ilan çalan kimi oldu; diksindi, kafenin açıq pəncərəsindən Hümbət müəllimi gördü. Tərs kimi Hümbət müəllim də ayaq saxladı. Baxışdılar. Qəfilcə hiss elədi ki, gözləri alacalanır, sifəti get-gedə əyilir, dizləri taqətdən düşür. Deyəsən, Hümbət müəllim də sarsılan, qorxan, diksinən kimi oldu. Sonra elə bil birdən-birə özünü itirdiyini, duruxduğunu başa düşdü, tez-tələsik çıxıb getdi. Bütün bunlar bir anda, bəlkə də, bir andan da az bir vaxtda oldu.

Qalxsın, qalxmasın? Əgər o, indi Allahın özünə rast gəlsəydi, bu qədər təəccüb eləməzdi. Əlbəttə, onu qara basmırdı, pəncərədən görünən Hümbət müəllim idi. Demə, Hümbət müəllim də dəniz kimi, külək kimi, ağac kimi, daş kimi, torpaq kimi, onun özü kimi bu dünyadaymış. Hələ sən bir işə bax, üz-üzə də gəldilər. Lap mat qalmalı şeydi; necə olub ki, indiyə kimi bu, onun ağlına gəlməyib. O, bu adamı niyə unutmuşdu? Görünür, onun bu düşmənçiliklə, bu ağrıyla yan-yana yaşamağa gücü çatmamışdı. Özüdür ki var, gücü çatmamışdı. Birdən gücsüzlüyü ona çox, çox ağır gəldi, dəhşətli, qorxunc bir şey kimi göründü; bu murdar, iyrənc, eybəcər fikri tez-tələsik ürəyindən çıxartmaq, rədd eləmək istədi, ancaq gec idi, çox gec idi; artıq o, öz gücsüzlüyünü bir anın içində, həm də bilmədən, qəfilcə təsdiqləmişdi. Hadisənin başlamağı ilə qurtarmağı bir olmuşdu. Onun içi büsbütün uçub- tökülmüşdü. İndi onu əvvəlki kimi yapışdırmaq, qurmaq, düzəltmək mümkün deyildi. Onun qurduğu, yapışdırdığı şey, hər halda, təptəzə olacaqdı; bir az əvvəlki içinin bütünlüyündə, qürurunda, qədimliyində isə çat əmələ gəlmişdi... Bu dəhşətli ümidsizlikdən onun ürəyi sıxıldı, nəfəsi tıncıxdı, barmaqlarının ucu soyudu, gicgahları keyidi. Son vaxtlar o, demək olar ki, tez-tez bu cür kökə düşürdü; bir xeyli keçəndən sonra özünə gəlirdi, toxtayırdı. İndi də o, özünü ələ aldı, Hümbət müəllimi unutmağının səbəbini tələsik başqa cür şeylə izah eləməyə cəhd göstərdi, ancaq nə ilə ha fikirləşdisə, bir şey tapmadı. Başa düşdü ki, bundan ötrü özünü aldatmalıdır; onun isə, doğrudan da, belə bir bacarığı yox idi. Yenə içində ucu-bucağı görünməyən bir ümidsizlik soyuq-soyuq tərpəndi, canını soyuq aldı, üşüyə-üşüyə həmin illər, daha doğrusu, ömrünün həmin nöqtəsi – o nöqtəsi ki, həmişə ondan qaçmışdı, gendə durmuşdu, bir yol da ora sarı hərlənməmişdi – zehnində yavaş-yavaş durulmağa, aydınlanmağa başladı... Onda hələ uşaq idi, ağzından süd iyi gəlirdi, çox şeyi ağlı kəsmirdi, körpəcə, yuxa ürəyində bir “Bermud üçbucağı” qurmuşdu; bu üçbucağın bir nöqtəsi Şekspir idi, bir nöqtəsi Dostoyevski, bir nöqtəsi də Mirzə Cəlil...  Şekspir onun ürəyinə bircə cümləsiylə girmişdi: “Olum, ya ölüm”. Görünür, bu sualsız keçinmək mümkün deyildi. Bu sualla insanın həqiqəti özündən nə qədər itələdiyi, yalana nə dərəcədə göz yumduğu, murdarlığı ürəyinə nə dərəcədə yaxın qoyduğu gün kimi aydın olurdu, müəyyənləşirdi. Onun fikrincə, bu sual başqa suallara bənzəmirdi; həm qeyri-adi idi, həm də ali. Buna tale sualı da demək olardı, alın yazısı da – hər saniyə adamın həyatına, işlərinə qarışırdı. Hər halda, ona belə gəlirdi... Hələ Dostoyevski! Onun fikrincə, hər bir söz Dostoyevskinin heyini almışdı, ürəyini üzmüşdü, içinin bütün gücünü, istisini çəkib aparmışdı. Bu sözlər o vaxt nə cür idisə, bu gün də eynən o cür idi, sanki mumiyalanmışdı; ilahi, vaxt bu sözləri bir damcı da soyuda bilməmişdi – bu xəstə, qızdırmalı sözlərdəki üzgünlük, qüssə də eynilə qalmışdı... Heç şübhəsiz ki, bu yazılardan sonra Dostoyevski sınıxırmış, arıqlayırmış. Hərdən ona elə gəlirdi ki, bu sözlərdəki gücü, istini, qüssəni bir ürəyə yığmaqla, toplamaqla, daha doğrusu, köçürtməklə Dostoyevskini bərpa eləmək olar... Mirzə Cəlil bambaşqadır. Əgər sənin vaxtın beş dəqiqədirsə, Mirzə Cəlil də o qədərdir... Yox, əgər tanrı sənə bir yox, on ömür veribsə, Mirzə Cəlil yenə o qədərdir. Uzun sözün qısası, Mirzə Cəlil adamın vaxtı qədərdir. Vəssalam. Bununla da sənətdə vaxt məsələsi həll olunub qurtarırdı...

Onun fikrincə, hər bir qələm əhlinin sənət gəmisi tez-gec bu müqəddəs üçbucaqdan gəlib keçməli idi; tərs kimi sərt, qaba dalğaların arasında onun gözünə ilk görünən Hümbət müəllimin gəmisi idi. Hümbət müəllim əl boyda bir taxta parçasının üstündə dayanmışdı; bu əl boyda taxta parçası get-gedə batırdı. Hümbət müəllim  əvvəlcə haqqında yazılan tərifləri götürüb bir-bir suya tullayırdı ki, taxtaya çox ağırlıq eləməsin, sonra yavaş-yavaş sıra gəlirdi öz yazılarına – götürüb bir-bir tökürdü suya, elə ki görürdü bundan da bir şey çıxmır, başlayırdı soyunmağa... Axırda gülməli bir şey yaranırdı – Hümbət müəllimin yadına tanrı düşürdü, tanrının əlləri düşürdü, tanrının rəhmi düşürdü. Tanrı indi onu suiti eləyə bilərdi, balıq eləyə bilərdi, qarğa eləyə bilərdi, sağsağan eləyə bilərdi. Amma tanrı uzaqda, çox uzaqda – uzaq göy üzündə idi, uzaq göy üzündən yağış yağırdı, əl boyda həmin taxta parçasını bir az da bu yağış əyirdi...

 

Mətn bütöv halda "Xəzər" dünya ədəbiyyatı dərgisinin 4/2018 nömrəsində çap olunub.

DİGƏR MƏQALƏLƏR