HEKAYƏ - AKUTAQAVA RÜNOSKE VƏ QAO SİNSZYAN

AKUTAQAVA RÜNOSKE

Tərcümə: Saday Budaqlı

1892-ci ildə Tokioda anadan olub.

1914-cü ildə “Qoca” adlı ilk hekayəsi işıq üzü görüb. “Rasyomon darvazası”, “Burun”, “Cəhənnəm əzabları” novellaları ona gənc yaşında uğur qazandırıb.

Yeni yapon ədəbiyyatının banilərindən sayılır.

Ruh düşkünlüyündən əziyyət çəkən yazıçı 1927-ci ildə yüksək dozada yuxu dərmanı içərək özünə qəsd edib.

1935-ci ildə Yaponiyada Akutaqava Rünoske adına ədəbi mükafat təsis edilib.

“Dişli çarxlar” hekayəsi yazıçının ölümündən sonra çap olunub.

 

          DİŞLİ ÇARXLAR

   MAKİNTOŞ

   Dostumun toy məclisində iştirak etmək üçün bağdan Tokaydo dəmiryol stansiyasına gedirdim. Şosenin hər iki tərəfi şamlıqdı. Tokio qatarına çatacağım şübhəli məsələ idi. Tanışım, gödək saqqallı, tösmərək dəlləkxana sahibi də mənimlə avtomobildə gedirdi. Hərdən danışırdıq, amma çox narahatdım ki, gecikərəm.

– Qəribə işdir! Deyirlər, cənab N-in evində hətta gündüzlər də kabus peyda olur!

– Gündüzlər də? – dağlara, qürub edən qış günəşinin şəfəqlərinə bürünmüş şam ağaclarına baxa-baxa nəzakət xatirinə soruşdum.

– Özü də guya yaxşı havalarda gözə dəymir. Ən çox yağışlı havada görünür.

– Bəs islanmaqdan qorxmur?

– Zarafat eləyirsiniz? Amma deyirlər bu kabus makintoş geyinir.

Avtomobil siqnal verib dayandı. Dəlləkxana sahibiylə xudahafizləşib stansiyaya yollandım. Düşündüyüm kimi, Tokio qatarı iki-üç dəqiqə əvvəl tərpən­miş­di. Gözləmə zalında əynində makintoş olan bir adam skamyada oturub, dalğın-dalğın pəncərəyə baxırdı. Kabus haqqında bir az əvvəl eşitdiyim söhbəti xatırladım. Ancaq gülümsəyərək stansiyadakı kafeyə getdim – istər-istəməz növbəti qatarı gözləməliydim.

Bura kafe deməyə adamın dili gəlməz. Küncdəki stolun arxasında oturub, bir fincan kakao sifariş verdim.

Stola salınmış yeləni ağ müşəmbənin zərif mavi zanbaqlardan naxışı vardı. Ancaq küncləri qopduğundan çirkli parusin görünürdü. Yapışqan iyi verən kakaodan içə-içə boş kafeyə göz gəzdirdim. Tozlu divarlardan “Oyakodomburi”, “Kotlet”, “Omlet” və sairə sözlər yazılmış lövhələr asılmışdı.

Bu yazılar Tokaydo dəmiryolunun kəndə yaxınlığını hiss etdirirdi. Arpa və kələm əkilmiş sahələrin arasından elektrik qatarı keçən kəndə.

Qatara minəndə, az qala, şər qarışmışdı. Həmişə ikinci dərəcəli vaqonda gedirəm. Ancaq bu dəfə nə üçünsə üçüncü dərəcəliyə bilet almışdım.

Vaqon xeyli basırıqdı. Yan-yörəmdə ibtidai məktəb qızları oturmuşdu. Görünür, Osioya, ya harasa ekskursiyaya gedirdilər. Papiros çəkə-çəkə onlara baxırdım. Hamısı həyəcanlıydı və dil-boğaza qoymurdular.

– Cənab fotoqraf, “rau-siun” nə deməkdi?

Mənimlə üzbəüz oturan fotoqraf – yəqin, o da ekskursiya iştirakçısı idi – nəsə anlaşılmaz bir şey dedi.

Ancaq on dörd yaşlı məktəbli qız əl çəkmədi. Qızın tumovdan burnu axdığını görüb, gülümsəməkdən özümü saxlaya bilmədim. Sonra on iki yaşlarında başqa qız cavan müəlliməsinin dizinin üstə oturub, bir əlini boynuna saldı, o biri əlilə yanaqlarını sığallamağa başladı. Rəfiqələriylə danışa-danışa arabir müəlliməsi­nə deyirdi:

– Siz necə də gözəlsiniz! Sizin nə qəşəng gözləriniz var!

Onlar məktəblidən çox əkə-bikə arvad təsiri bağışlayırdılar. Əgər almanı qabıqlı-qabıqlı yemələri, kağızını soyub konfeti barmaqlarının arasında elə-belə tutmaqlarını nəzərə almasaq. Qızlardan bir az böyüyü mənim yanımdan keçəndə, görünür, kiminsə ayağını basıb, “bağışlayın” dedi. O biri qızlardan böyük olsa da, onu məktəbliyə daha çox oxşatdım. Papirosu dişlərimin arasında sıxaraq təsəvvü­rümdə­ki uyarsızlığa qeyri-ixtiyari gülümsədim.

Bu arada vaqonda işıqları yandırdılar. Qatar şəhərətrafı stansiyaya çatdı. Soyuq, küləkli platformaya çıxıb körpünü keçdim və tramvay gözləməyə başladım. Bu vaxt təsadüfən firmada işləyən cənab T. ilə rastlaşdım. Tramvay gözləyə-gözləyə böhrandan və bu kimi şeylərdən danışdıq. Əlbəttə, cənab T. məndən məlumatlıydı. Ancaq böhranla heç cür uyuşmayan şəhadət barmağındakı firuzə qaşlı üzük göz oxşayırdı.

– Əla şeydir.

– Bu üzüyü Xarbinə gedən dostum mənə zorla verib. Onun da işləri çətinə düşmüşdü: kooperativlərlə iş görmək ağılsızlıqdı.

Xoşbəxtlikdən, tramvayda qatardakı kimi basırıq deyildi. Biz yanaşı oturub oradan-buradan söhbət elədik. Cənab T. qulluqda olduğu Parisdən Tokioya bu bahar qayıtmışdı. Ona görə də söhbət Parisdən, xanım Kayodan, dəniz xərçəngindən hazırlanan yeməklərdən, xarici səfərə çıxmış hansısa şahzadədən düşdü.

– Fransada vəziyyət deyilən qədər də pis deyil. Fransızlar elə bineyi-başdan vergi verməyi xoşlamırlar, o səbəbdən də bir kabinet o birisini əvəz eləyir.

– Axı frank məzənnədən düşür.

– Bunu qəzetlər yazır. Orda yaşayıb görmək lazımdır. Yaponiya haqqında qəzetlər nə yazır? Təkcə ya zəlzələdən, ya daşqından.

Bu yerdə makintoşlu bir adam gəlib bizimlə üzbəüz oturdu. Özümü birtəhər hiss elədim və nədənsə istədim gündüz kabus haqqında eşitdiyim əhvalatı cənab T.-yə danışam. Ancaq o, çəliyin dəstəyini birdən sola döndərib qabağa əyilərək pıçıldadı:

– O qadını görürsünüz? Boz xəzli bürüncəkdə olanı deyirəm.

– Saçları avropasayağı daranmış?

– Hə, boğçası da furosikiyə bükülü. Bu yay Kariudzavada[1] idi. Qəşəng geyinirdi.

Ancaq indi kasıb geyinmişdi. Cənab T. ilə danışa-danışa gözaltı ona baxırdım. Üzündə, xüsusən də qaşlarının arasındakı qırışda nəsə anormallıq var idi, boğçasından da bəbirə oxşayan süngər çıxmışdı.

– Kariudzavada cavan amerikalıyla rəqs eləyirdi. Əsl “modan”… ya nədi onların adı.

Cənab T. ilə xudahafizləşəndə makintoşlu adam artıq yox idi. Lazım olan dayanacaqda düşüb əlimdə çamadan hotelə yollandım. Küçənin hər iki tərəfi hündür binalar idi. Səkiylə addımlayanda qədim şam meşəsini xatırladım. Üstəlik də, gözümün qabağında nəsə qəribə bir şey sezdim. Qəribə? Daha doğrusu, ara vermədən fırlanan yarımşəffaf dişli çarxlar. Əvvəllər də belə şey olmuşdu. Dişli çarxlar, adətən, get-gedə çoxalır, gözümün qabağını yarıya qədər tuturdu. Ancaq bu, çox çəkmirdi, tezliklə yoxa çıxırdı, dalınca isə başağrısı başlayırdı – həmişə eyni cür olurdu. Bu qarabasmaya görə (qarabasmamı?) göz həkimi dəfələrlə tapşırmışdı ki, az papiros çəkim. Ancaq mən bu dişli çarxları iyirmi yaşıma qədər də görmüşdüm, o vaxt tənbəkiyə hələ öyrəşməmişdim. “Yenə başlayır!” – fikirləşdim və sol gözümün görmə qabiliyyətini yoxlamaq üçün əlimlə sağ gözümü tutdum. Sol gözümdə, döğrudan da, heç nə yox idi. Ancaq sağ gözümün altında saysız-hesabsız dişli çarx fırlanırdı. Sağdakı binaların tədricən necə itdiyini seyr edərək küçə ilə tələsik gedirdim...

 



[1] Кариудзава – дябдябяли даь курорту

 

QAO SİNSZYAN

Tərcümə: Nəriman Əbdülrəhmanlı

Nasir, dramaturq, tənqidçi, tərcüməçi, “rəssam”.

1940-cı ildə Şanxay yaxınlığında anadan olub.

Yaradıcılığa erkən yaşlarında başlasa da, “mədəni inqilab” zamanı hekayələ­ri­ni, pyes və esselərini yandırmalı olub.

Əsərləri yalnız Mao Tszedunun vəfatından sonra işıq üzü görüb. Növbəti qadağalarla üzləşən yazıçı 1988-ci ildə Fransadan siyasi sığınacaq istəyib.

Parisdə işıq üzü görən “Sehrli dağlar” və “Mənim Bibliyam” romanları yazıçıya böyük uğur qazandırıb.

2000-ci ildə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb.

  

PAYIZ ÇİÇƏKLƏRİ

 

Bayırda yağış çisələyir, saralmış sarmaşıqlar gözə dəyir. Saplaqlarla aşağı süzülən parlaq damcılar yarpaqların üstündə böyüyüb ağırlaşır, sonra tıppıltıyla yerə düşür. Sarmaşıqların gövdəsindəki xırda damcılar şehi xatırladır. Hələ də tək-tük yaşıl yarpaqlar gözə dəyir, bəzi yerlərdəsə hətta qönçələr gül açıb.

Bu yay gül yetişdirməyə başladım. Uzunsov dibçəkdə qızılgüllər də əkmiş­dim, amma tutmadı, sarmaşıqlarsa payızacan əməlli-başlı böyüyüb eyvanın məhəc­cəri­nə uzandılar. Görünür, güllərə bu cür maraq yaxınlaşan qocalığın əlamətiydi. Doğrudanmı qocalıram? Özümü heç vaxt yaşlı hiss eləməmişdim. Bəzən avtobusa çatmaq üçün qaçanda nəfəsim təntiyir, başım qəfildən gicəllənir. Amma hamısını boş şey sayırdım, fikirləşirdim ki, imkan tapıb yaxşıca yatsam, keçib gedəcək. Həkim xəstəlik vərəqimdə “hipertoniya, ateroskleroz” yazanda isə ürəyim sancdı, sanki uçurumun kənarında donub qaldım. Bunlar o qədər də qorxulu xəstəliklər deyil, ancaq, görünür, qocalıq, həqiqətən, yaxınlaşır, onun əlindən dava-dərmanla qaçmaq olmaz. Ətrafda heyrətamiz sakitlik var, özün də boş-bekarsan, otur, təzyiqin aşağı düşənəcən çiskinli payız yağışına tamaşa elə.

On gündən sonra əlli yaşım tamam olacaq. Əsl yubileydi, zarafat deyil, yarım əsr yaşamışam. Axı sənin də əlli yaşın tamam olur. Yazırsan ki, bu yaxınlarda səni baş mühəndis təyin eləyiblər, beş ildən sonra təqaüdə çıxmalı olacaqsan. Şöhrət həvəsinin çoxdan öldüyünü boynuna alırsan, yəqin, bu da yaxınlaşan qocalığın əlamətidir. Bəli, qocalırıq. Qabaqda hələ uzun illər var, amma yol düzənliyə çıxır, görünür, gözlənilməz hadisələr və kəskin dönüşlər artıq arxada qalıb.

Bir də görəcəksən ki, nəvələr əl-ayağına dolaşır. Onların dalını yumaq lazım gələcək, şıltaqlıq eləyəcəklər, qabağı yarıq şalvar geyinmək istəməyəcəklər, sonra da kimlərləsə dostluq zamanı gələcək, sərsəm sevgi özünü qəfildən yetirəcək. İlk sevgi. Həmişə də çisələyən payız yağışı kimi üzüntülü, kövrək.

Yadımdadır, yağışlı günlərin birində səninlə birgə məhkəmə binasına girmişdik. Bu, neçənci ildə olmuşdu? Yadıma düşdü, yay tətili günləri idi, orta məktəbi yenicə bitirmişdik. Artıq uşaq deyildik, əl-ələ tutub gedə, birlikdə oynaya bilməzdik. Məktəbdə yoldaşlarımızın güləcəyindən qorxub, demək olar, danışmır­dıq. Başqa vaxt isə çəkinmədən bir-birimizin evinə gedirdik, oğlanlarla qızlar arasındakı utancaqlığın bizə dəxli olmurdu.

Elə həmin gün də yağış yağırdı, məhkəmə binasına necə gedib çıxdığımız yadıma gəlmir, ola bilsin, yağışdan qorunmaq üçün içəri girmişdik, ya da adi maraq güc gəlmişdi. Onda mülki işlər açıq məhkəmə prosesində araşdırılırdı, içəri girəndə qabağımızı kəsən olmadı. Boş dəhlizlərdə sükut hökm sürür, qapıların üzərinə vurulmuş lövhələr gözə dəyirdi. Aralı qapının birindən sivişib içəri girdik. Belə başa düşdük ki, həmin zalda miras haqqında məsələ araşdırılır. İddiaçı və cavabdeh öz fikirlərini anlaşılmaz sözlərlə ifadə eləyirdilər, hakim də darıxdırıcı suallar verirdi. Onların səsini qonşu zaldan gələn səs-küy batırırdı. Ora getmək istədik, gizlincə qonşu zala keçdik, lap arxa sırada, qapının yanında sakitcə oturduq. Yadımdadır, oruracağın qoltuqaltısına söykədiyin çətirindən su damcılayır, döşəmədə kiçik gölməçə yaradırdı. Həmin zalda boşanma məsələsinə baxılırdı, kişi də, qadın da acıqlı və gərgin idilər. Qəfildən hakim onların başı üstündən bizə baxıb dedi: “Niyə gəlmisiniz? Siz də boşanmaq istəyirsiniz?”

Əməlli-başlı qorxduq, özümüzü güllə kimi bayıra atdıq, hətta çətiri belə unutduq. Sonra çətirin dalınca mən qayıtmalı oldum. Dabanımıza tüpürüb qaçdıq, hətta ayaqqabılarımızın islandığını, üst-başımızın palçığa batdığını belə hiss eləmirdik. Hakimin zabitəli sifətini və necə qorxduğumuzu yada salıb gülməkdən uğunub getdik. Amma həmin məqamda sənin niyə qızardığını, qulaqlarının niyə alışıb-yandığını başa düşə bilmədim.

 

Mətn bütöv halda "Xəzər" dünya ədəbiyyatı dərgisinin 4/2018 nömrəsində çap olunub.

 

DİGƏR MƏQALƏLƏR