LATIŞ NƏSRİ - Vizma Bolşevitsa

 

Tərcümə: Fərhad Abdullayev          

Şair, yazıçı, dramaturq, tərcüməçi.

1931-ci ildə Latviyanın Riqa şəhərində anadan olub. 

1961-ci ildə Moskvada M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirib.

İlk şeirlər kitabı 1955-ci ildə dərc olunub.

“Bülbül infarktı barədə şerilər” (1969), “Aprel yağışı” (1978), “Otlağın naxışları” (1985), “Evdə faciə” (1991) və digər kitabların müəllifidir.     

Əsərləri dünyanın 40 dilinə tərcümə olunub. Şekspir, Eliot, Dante və Puşkinin əsərlərini latış dilinə çevirib.

Yazıçı dəfələrlə Nobel mükafatının nominantı olub.

2005-ci ildə Riqada vəfat edib. 

                              Pişikquyruğu

                                (hekayə)

Gözümün qorasını sıxıram, o isə iki ayağını bir başmağa dirəyib. Yox ki, yox! Soruşuram: niyə, nə səbəbə? Bəyəm fikrin-zikrin bu deyil? Kimə deyirsən? Yox! Vəssalam! Zalım oğlu elə bil “yox”dan başqa söz bilmir! Amma əvvəllər belə deyildi, hər şeyi hövsələ ilə, yerli-yerində başa salırdı. Deyirdi ki, keçmişi qurdalamaq lazım deyil, hər şey dəyişib, yenilənib. Əlbəttə, anlayıram ki, yenilik lazımdır, hamının xeyrinədir, amma dözə bilmirəm, sanki ürəyimə tikan batırırlar. Köhnə yaraları qaşımağın, xatirələri alt-üst etməyin nə mənası var?

 Hələ ağlım çaşmayıb. Hər şeyi başa düşürəm. İztirabdan cana doymuşam. Sınmış dolçanın qırıqlarını yapışdırsan da, əvvəlki kimi görünməyəcək. O haqlıdır! Haqq da həmişə onun tərəfindədir. Həmişə haqlı çıxması adamı dəli eləyir! Buna baxmayaraq, ona yalvarıram, xahiş edirəm. 

  Yox! Vəssalam! Mən səbəbini anlaya bilmirəm, bu da onu özündən çıxarır. Qətiyyətlə, dönə-dönə “yox!” deyir. Elə bilir ki, başım xarab olub, ümumiyyətlə, heç nə anlamıram. Amma bunun nə mənası var? Bəlkə, kişilərə, sadəcə, anlamaq kifayət edir? Mənə kifayət etmir. İlahi, taqətim qalmayıb...

Yanis gələndə onlar araq vurub, üstündən də evdə hazırladığım quşüzümü şirəsi içirlər. Adət etmişəm – Yanisin “Ford”u şossedən bizim evə dönər-dönməz qaçıram soyuducunun qabağına. Onlara nə var ki? Kefləri həmişə kökdür. Arağın üstündən quşüzümü şirəsini də ona görə içirlər ki, səhər... pis vəziyyətə düşməsinlər... e.... ona necə deyirlər... araqdan sonra ertəsi gün adamın boğazı quruyur, başı ağrıyır... dilimin ucunda idi, zəhrimara qalasan...ingiliscə “henq-over” deyirlər... tərcüməsini də bilmirəm... unutmuşam!

Bu zavallılar quşüzümünün nə olduğunu haradan bilsinlər? Quşüzümü! Qalın yun corab, qaloş geyinirsən ki, quşüzümü kolunun tikanları dərinə batmasın. Həm də ilandan qorusun. Bataqlıqda ilan əlindən tərpənmək olmur, e... ilanın adını unutmuşam... nə isə...  Kolların altı ilə elə sürünürlər ki, görmək olmur... Sonra payız günəşi bataqlığı qızdırır, sən də dizə qədər suda. O suyun öz adı var, yadımdan çıxıb. Axşam evə gəlib, qaloşu, corabı soyunursan, ayağının dərisi pörtüb, ağarıb, qırışıb, barmaqların arası suluq bağlayıb. Ağrıdan yuxuya da gedə bilmirsən. Yataqda fırfıra kimi fırlanırsan, gözünün qarşısına quşüzümü gəlir. Quşüzümü... quşüzümü... Açıq-yaşıl rəngli mamırların üstündəki kollarda bitir. Mamır rezin kimidir, elastik yastığı xatırladır, həm də ulduzvarı formadadır, nazik sapları var, sanki kimsə quşüzümü dənəciklərini bu saplara taxıb. Dənəciklər qonur, tünd-qırmızı, açıq-qırmızı rəngdədir. Bəzisinin bir üzü mamıra söykəndiyi üçün ağımtıldır, hələ qızarmağa macal tapmayıb. Qonur dənəciklər isə qoca inəyimizə – Dımuxaya bənzəyir, hə, hə, sanki Dımuxa ilə ekizdirlər. Yox, yaddaşımı hələ itirməmişəm. Quşüzümü barədə bir tapmaca vardı, necə idi? 

...Sinidə araq və quşüzümü şirəsi gətirirəm, utanmaz-utanmaz soruşur ki, sənə nə olub? Guya gözümdən axan yaşı görmür. Bağırıram: nə borcuna qalıb?! Hönkürüb ürəyimi boşaltmaq üçün mətbəxə qaçıram, Yanisə dediyi sözləri eşidirəm:

– Axır vaxtlar yaman əsəbi olub...

İlahi, dediyi sözə bax, “axır vaxtlar!” Bu “axır vaxtlar” elə ilk gündən başlayıb! Əşi, onun nə vecinə...

Alnımı soyuq tər basıb. Hə, yəqin, bayaq mikserə dayamışdım, ondandır. Elə bil başımı anamın köksünə qoymuşdum... Kifayətdir, nə qədər olar axı?! Başa düşmür ki, yetkinlik yaşım çoxdan ötüb.

İndi arağın axırına çıxacaqlar, yenidən şirə  istəyəcəklər.

 – Yəhərləmək asandır, amma arabaya qoşmaq... – Anton sözləri uzada-uzada Yanisə deyir.

– Qoşmaq? – Yanis tavana baxır. –  Burda nə var ki... buruntağı keçirirsən atın başına...

– Tapmadın! Buruntağı taxıb atı tövlədən çıxarırlar, yüyənlə də tutub saxlayırlar.

– Yaxşı, yüyən olsun. Bəs belinə qoyulub sonra da qarnının altından qayışı bağlanan... e... nədir onun adı...

– Hə, bildim nəyi deyirsən... dayan, dayan, dilimin ucundadır, xatırlaya bilmirəm...

– Anton, dayan görək, hövsələn olsun! Gəl başımızı işlədək. Cavanlıqda hər gün atın üstünə qoyub qayışını da qarnının altından keçirib bağlayırdıq. Nə tez unutdun?

– Sən bir işə bax! Gözümün qabağındadır, qayışı bax bu əllərimlə dartıb sıxırdım, söz isə yadımdan çıxıb.

Sonra hər ikisi susub divar sobasına baxır, qurumuş dodaqlarını yalayıb qaş-qabaq sallayırlar.

– Yenə araq verim? – soruşuram.

Anton da, Yanis də razılıqla başını tərpədir, dərhal mətbəxə yollanıram. Atın belinə qoyulan o şoğəribin adı nədir?

Divar sobasının qarşısında oturub sakitcə söz güləşdirirlər, birdən Yanis ucadan dillənir:

– Tapdım! Yəhər! – Qəhqəhə çəkir, sanki çiynindən ağır yük götürülür.

Rahat nəfəs alıram: bilirəm də, sözü xatırlamasalar, başlayacaqlar bir-birini günahlandırmağa, məsələ böyüyəcək, dalaşıb küsəcəklər. Sonra da Yanisin “Ford”u iki həftə bizim evin həndəvərində görünməyəcək, mənim soyuducudan nəsə çıxarıb süfrəyə qoymağıma ehtiyac qalmayacaq, Anton da qaşqabaqlı gəzəcək.

– Deməli, yəhər atın belində, boyunduruq da boynunda!

– Dayan, dayan,  boyunduruğu yerinə bərkitmək üçün bir qayış vardı, onunla boyunduruğun uclarını çəkib bərkidirdilər, yadındadır?  

– Bərkidirdilər? Xamutbağı!

– Afərin! Düz tapdın! Xamutbağı!

Sevincdən uşaq kimi atılıb-düşürlər. Amma şadyanalıq uzun sürmür. Deyəsən, Anton Yanisin çoxbilmişliyinə həsəd aparır və tapmaca oyununu davam etdirir.

– Bəs boyunduruğun yan tərəflərindəki rəzələr necə adlanır?

Kaş soruşmayaydı, birdən ayılır ki, bunu heç özü də bilmir, qanı qaralır.

İndi hər ikisi baxışlarını sobaya zilləyib, dodaqlarının altında nəsə mızıldanırlar.

– Burtəhər adı var...e... sarı bir quşun adına bənzəyir... quyruğunu oynadıb ora-bura var-gəl edir.

Mən də gözümü divar sobasından çəkmirəm. Odunların birindən çıxan alov dilimi quş quyruğu kimi titrəyir.

– Çaydaçapan! Quşun adı belədir! – deyirəm.

– Sən qarışma! – Anton əlini yelləyir.

– Sənə deyirəm çaydaçapan quşudur. Çay-da-ça-pan! Belə quş var. Ona hərdən “daşadöyən” də deyirlər. Başa düşdün?

İkisi də mənə baxır. Amma görünür, inanmırlar. Birdən xatırlayırmış kimi dillənirlər:

– Hə! Daşadöyən!

– Haqlısan! Tamam unutmuşdum. Amma boyunduruqdakı rəzələrə bunun nə dəxli? Yəni rəzənin adı daşadöyəndir?

Üçümüz də susub divar sobasına baxır, araq vurub üstündən də quşüzümü şirəsi içirik.

Təsadüfən yadıma bir zərb-məsəl düşür, onu kişilərə söyləyirəm: “Bağ qədrini bağban bilər!”


 

Mətn bütöv halda "Xəzər" dünya ədəbiyyatı dərgisinin 4/2018 nömrəsində çap olunub.

DİGƏR MƏQALƏLƏR