NOBEL KÜRSÜSÜ - Nadin Qordimer

1923-cü il noyabrın 23-də Cənubi Afrika Respublikasının Yohannesburq şəhərində anadan olub.  “Üz-üzə” adlı ilk hekayələr toplusu 1949-cu ildə çapdan çıxıb. 

“Yadellilərin torpağı” (1958), “Təsadüfi sevgi”(1963), “Altı fut torpaq” (1956), “Açıqlamaq olmaz” (1965), “İtirilmiş burjua dünyası”(1966), “Fəxri qonaq” (1971), “Qoruyucu”(1974), “Bur­gerin qızı”(1979), “Culaya xalqı” (1981) romanları yazıçıya dünya şöhrəti qazan­dı­rıb. 

1991-ci ildə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb. 

2014-cü ildə Yohannesburqda vəfat edib.

 

Nobel nitqi


Yazı və varlıq

 

Orijinaldan tərcümə:  Səyyarə Məmmədova

 

Əvvəl söz vardı… 

Söz sahibi Tanrı idi, söz Tanrının idi, söz ilkinlik idi. Amma bəşər mədəniyyəti tarixində söz əsrlər boyu həm dünyəvi, həm dini mənalar daşıdı. Söz səlahiyyət, nüfuz göstəricisi oldu; təhdidedici əqidələrin ifadəçisinə, axşam saatlarında TV-də tok-şouya, müdrik kəlama, bəlağətə çevrildi… 

Söz fəzanı dolaşır, kosmosdakı süni peyklərlə toqquşub orbitini dəyişir, amma mənası dəyişməz qalır. İndi söz qopub gəldiyi asimana həmişəkindən daha yaxındır. Lakin mən və mənim kimi insan­ların aləmində onun bu transformasiyası çox-çox əvvəllər baş tutmuşdu – o zaman ki, söz hələ daş kitabələrə həkk olunur, papirus üzərində yazılırdı; o zaman ki, səsdən təhkiyəyə, təhkiyədən işarələrlə oxunuşa, sonra isə yazıya çevrilərək, perqamentdən başlayıb Qutenberqə kimi yol qət etmişdi. Bu yol, təkcə sözün yox, həm də yazıçının yaranış hekayətidir. 

Nə qədər qəribə olsa da, bu proses daim ikitərəfli olub: eyni zamanda həm yazıçının özünü və onun məqsədini, həm də bəşər mədəniyyətində insan növünün yerini formalaşdırıb. Bu dəyişikliklər fərdin yaranması və inkişafi boyu – yəni hüceyrə halından mükəmməl orqanizmə çevri­lə­nədək – fiziki anlamda baş veribsə, demək, bunun hamısını özündə ehtiva edib. Bununla yanaşı elə insanın öz təbiətində də baş verən fiziki inkişafda bir uyğunlaşma müşahidə olunub. Biz yazıçılar, əslində həmin məsələnin həllini tapmaq üçün təkamül yolu keçmişik. Borxesin məşhur “Tanrı yazısı” hekayəsində təsvir olunduğu kimi – zindana salınmış, gün işığını yalnız qısa zamanda görən bir əsir həyatın mənasını yaquar dərisindəki naxışlarda tapmağa çalışdıtək, biz də ömrümüzü cəmiyyətdə, kiçicik parçası olduğumuz dünyada əldə etdiyimiz bilgiləri məhz sözlər vasitəsilə aydınlaşdırmağa sərf edirik. Bizim mürəkkəb, məhz bu mənada son dərəcə əhəmiyyətli fəaliyyətimiz yazını daim özümüzün və dünyanın, fərdin və cə­miy­yətin tədqiqat alətinə çevirir. 

Burada var olarkən

 

İnsan, yeganə canlıdır ki, “niyə” sualına cavab axtarışında olan ali şüur ona bir mükafat, yaxud bir lənət kimi verilib. Bu, təkcə ruhanilərin, filosofların müxtəlif zamanlarda “biz nədən burdayıq?” sualına fərqli xalqlar üçün qənaətbəxş cavab axtardığı, elmin hər şeyi yerli-yataqlı dərk etməyimiz üçün sistemli bir idrak mexa­nizmi işləyib hazırlamadan, qarşıdakı minillikdə dinozavrlar kimi tamamilə məhv olacağımız barədə maraqlı şərhlər verdiyi əzəmətli ontoloji problem deyil. Zaman keçdikcə, insanlar nisbətən azad olduqları üçün niyə nəsil artırdıqlarını, ölümün mahiyyətini, ilin fəsillərini, torpağı, dənizi, küləyi, ulduzları, Günəşi və Ayı, saysız-hesabsız təbii fəlakətləri də izah etməyə can atırdılar. Yazıçıların sələfi sayılan şifahi ədəbiyyat yaradıcıları ağızdan-ağıza ötürülən əfsanələrdə həyatın gündəlik axarını, yəni görünən reallıqları özlərinin təxəyyül istedadı ilə bəzəyir, sözün mübhəmləri, gizlinləri əks etdirmək gücündən bəhrələnib həyat sirlərini hekayə şəklinə salırdılar.

Rolan Bart “Əfsanələrdə xarakterik olan nədir” sualına belə cavab verir: “Məzmunu formaya çevirmək”. Əfsanələr məhz bu yolla məlumla məchul arasında vasitəçilik edən hekayələrdir. Klod Levi-Stross isə mifləri sehrli nağıllarla detektiv hekayələr arasında yer alan bir janr olduğunu söyləməklə sanki onun ecazını aşağılayırdı. Biz burada var ikən bunları kimin yaratdığını bilmirik. Lakin ümidverici nəsnələr də var – bir şeyin cavabı yoxdursa, deməli, onu axtarmaq, tapmaq olar. Əfsanə – sirr üstəgəl təxəyyülə bəra­bərdir. Tanrılar, insan xislətli heyvanlar və quşlar, ximeralar, fantasmaqorik məxluq­ların hamısı təxəyyülə sığmayan sirləri izah edib mühakimə yürütməyə əsas verir. İnsanlar və onların dost bildiyi məxluqlar o hekayələrin real obrazlarıdır, lakin Nikos Kazantzakisin qeyd etdiyi kimi “incəsənət cismin deyil, onu yaradan qüvvələrin tərən­nümüdür”.

Artıq təbii hadisələrin isbatlanmış izahları var və bu izahlardan doğan yeni suallar da meydana çıxır. Elə bu səbəbdən də, mifləri arxaik bir şey hesab etməyimizə baxmayaraq, o hələ də bir o qədər tükənmiş janr deyil. Bəzi cəmiyyətlərdə miflər uşaqları yatırtmaq üçün oxunan nağıllarla məhdudlaşdırılsa da, bizim meqamədəniyyətdən kənarda, dünyanın meşələrə və səhralara ayrılan hissəsində canlı olaraq yaşamaqda, incəsənəti fərd ilə həyat arasında əlaqələndirici kimi təqdim etməkdədir. O, İkar kimi Betmen və onun müasirlərinin cildinə girib dünyanı təhdid edən qüvvələrin öhdəsindən gəlir, heç vaxt uğursuzluq girdabına yuvarlanmır, bütün kainatı dolaşıb yenidən geri dönür. Lakin, bu yeni əfsanələr çox şeyi aydınlaş­dır­mağa, öz varlıqlarından doğan dəh­şət­lərə cavab olan nəsnələrlə qarşılaşmaq istəməyən insanları yayındırmağa, onların fantaziyası üçün bir çıxış yolu qoymağa çalışmır. (Bəlkə də, indi yaşadıqları planeti məhv etməyə qadir müxtəlif vasitələrə malik olduqlarından az qala tanrılaşan insanların öz güclərindən çəkinməsi, gələcək həyatlarından çox nigaran qalması, təsəllini bu mövzuda komikslər, fantastik filmlər yaratmaqda tapması müsbət bir şeydir.) 

Amma mövcudluğumuzun, varlığımızın təsir gücü hələ də qalıb. Müasir, məşhur mif yaradıcılarından fərqli olaraq, bu güc davamlı şəkildə bir yazıçı kimi, eynən qədim miflərin etdiyi cəhdlərəbənzər təşəbbüslər göstərməkdədirlər.

Yazıçıların bu məşğuliyyətə yanaşması, onun üzərində müxtəlif təcrübələr aparması bəlkə də hər şeydən çox ədəbiyyat­şü­naslığın tədqiq obyekti olub və olmaqda davam edir. Yekun konsepsiyaların nə olmasından, yazıçıların ədəbiyyat tarixinin xronikasında hansı kateqoriyalı mikrofayllarda saxlanılmasından asılı olmayaraq, bizim təbiətə – dərkedilən və onlardan kə­narda yaşayan dərkedilməz həqiqətlərə – münasibətimiz bütün elmlərin əsasıdır. Reallıq bütün element və mahiyyətlərdən yarandığı üçün zəka bəzən aşkar olur, bəzən isə sirli və görünməz qalır. Moder­nizm və post-modernizmin, strukturalizm və poststrukturalizmin köhnə psixoloji təhlilləri kimi, bütün ədəbi tədqiqatlar da əslində eyni sonluğa yönlənir:  hər şeyi əbədiyyətə bağlamaq və (əgər bizim üçün müəmma olanlar, həqiqətdə gizli qalanlardırsa, onda bəs əbədiyyət nədir?) həyatın gücləri haqda yazıçı idrakının əxz etdiklərini metodologiya ilə dəqiqləşdirmək. Lakin həyat mahiyyət etibarı ilə təsadüfdür; mövcud şəraitdən, onu qavramağa çalışan şüurun səviyyəsindən asılı olaraq həmişə şəklini dəyişir. Deməli, təbii bir forması yoxdur və bu o deməkdir ki, təsadüf elementinin böyük rol oynadığı yazı da heç vaxt real və gerçək ola bilməz. Hər hansı bir metodologiyaya istinad edərək yazını real həyatla eyniləşdirmək təşəbbüsü maraqlı olsa da, mümkünsüzdür. Buna nail olmaq üçün hansısa bir mətndən imtina etməyin özü də, müəyyən mənada öz yazdığını təkzib etməkdir. Əslində yazının quruluşunu dağıtmaq yeni parçalardan fərqli konstruksiya qurmaqdan başqa bir şey deyil. Roland Bart Balzakın “Sarrasin” hekayəsinin filoloji və semantik təhlilində bunun mümkünlüyünü qəbul etdirərək, çox gözəl şəkildə həyata keçirir. Beləliklə, ədəbiyyatşünas alimlərin özləri də nəticə etibarı ilə həm də bir növ hekayəçidirlər.  

Ola bilərmi ki, həyatı dərk etməyin incəsənətdən başqa yolu olmasın? Yazıçılar öz işlərini təhlil etmirlər; əgər etsəydilər, bu dərin uçurumun üzərindən keçən kəndirin üstüylə yeriyərkən aşağı baxmağa bənzəyərdi. Yazıçılıq prosesini mistikalaşdırmamaq, onun hansı mənəvi gərginlik bahasına yarandığını təcəssüm etdirmək üçün, yazar riskli uçurumlardan keçməli, öz söz bayrağını bir tədqiqatçının fəth edəcəyi söz zirvəsinə sancmağı bacarmalıdır. Yeyts pilotunun uçuşunda bir-birinə zidd olan “daxili sevincin tənhalığı”, bir də kütləvi üsyanda doğulmuş “qorxunc gözəllik” birləşib; E.M.Forsterin səmimi şəkildə “sadəcə qoşul” deməsi; Coysun “sükut, hiylə və sürgün” arasındakı seçimi; Simon Bolivarın simasında, daha müasir olan – Qabriel Qarsiya Markesin labirinti başqaları üzərində olan istənilən hakimiyyətin, əslində bir təkzibedilməz gücə – ölümə tabe olduğunu göstərir. Bütün bunlar yazıçıların həyata baxışının sonsuz və çoxşahəli yanaşmaları nəti­cə­sində sözün köməyi ilə ərsəyə gələn nümunələrdir. İstənilən yazıçı ancaq cib fənəri “olmağı” arzulayır və yalnız müstəs­na hallarda Çestertonun Flambosu kimi onların arasından çıxan dahilər, Çestertonun Flambosu kimi, real həyatla zəngin olan insan təcrübəsinin qorxunc, qorxunc olduğu qədər də gözəl cəngəlliklərinə qəfil işıq tutmaq istəyir. 

Entoni Börces bir dəfə ədəbiyyatın tərifini belə vermişdi: “dünyanın estetik tədqiqi”.  Mən deyərdim ki, yazı yazmaq, sadəcə onun estetik məna daşımasını anlamaq üçün deyil, həm də bir çox yeni şeyləri kəşf etmək üçündür.

Söz əta edilənlərdən biri necə yazıçı ola bilib? Şəxsi təcrübələrimin nə dərəcədə maraqlı olub-olmadığını deyə bilmərəm. Onların müstəsna maraq kəsb edəcəyini düşünmürəm. Heç şübhə yoxdur ki, diqqət mərkəzində məhz yazıçının olduğu belə mötəbər, illik bir məclisdə dinlədiyiniz fikirlərin, dəfələrlə qələmə alınmış başqa tarixçələrə xeyli oxşarlığı var. Məncə, nə mənim yazdıqlarımın, nə də söylədiklərimin reallığı təxəyyüllərimdəki qədər ola bilməz. Yaşamaq, düşünmək hələ iş, əməl deyil, çünki qaçmaqla kifayətlənmək, axtarışla seçim arasında vurnuxmadır. Onların hər ikisinə şəkil verib işə çevirən isə təxəyyüldür. İcazənizlə özümlə bağlı kiçik bir şərh verim. Güman edirəm ki, məni səmimi yazıçı adlandırmaq olar. Çünki sizdən biri olmaq üçün heç bir məxsusi qərar verməmişəm. Əvvəllər dolanışığımın mütaliədən, öyrənməkdən çıxa biləcəyini düşünməzdim. Mən həyatı qavrayıb anlamağı – əşyaları görmək, duymaq, hiss etmək arzusuyla uşaq kimi sevinərək yazırdım; tezliklə, daxilən məni qayğılan­dıran, bir təlatüm yaradaraq müəyyən forma kəsb edən emosiyalarım yazı şəkli alaraq aydınlaşdı və mənə bir təskinlik, sevinc bəxş etdi.  Kafkanın bir kiçik, ibrə­tamiz hekayəsində: “Mənim üç itim var: Hold-him (Tut onu), Seize-him (Qap onu) və Nevermore (Bir daha heç vaxt). Hold-him Seize-him Şipperke cinsindən olan balaca itlərdir. Əgər tək olsaydılar, heç kəsin diqqətini cəlb etməzdilər. Lakin onların yanında Nevermore da var və bu it bildiyimiz cinslərdən deyil – lap adi həyət itidir. Lakin o qədər əzəmətlidir ki, hətta yüzillik seleksiya eksperimenti belə bu gözəlliyi yarada bilməz. Mənim Never­morem qaraçıdır”. 

Mən də boya-başa çatdığım Cənubi Afrikanın qızıl mədənləriylə zəngin kiçik şəhərində bir küçə iti idim və kimsə məni  Great Dane kimi xarakterizə edə bilməzdi. Təbii ki, məndə şəhər əhalisinə xas xüsusiyyətlər yox idi. Mən bir qaraçı idim, işlənməkdən paxır atmış sözləri lehimləyir, oxuyub öyrənməklə yazı vərdişlərimi cilalayırdım. Yerli kitabxana mənim məktəbim idi. Prust, Çexov, Dostoyevski sadalaya bildiyim nadir şəxslərdəndir ki, yazıçı kimi yetişməyimdə onlara minnət­da­ram – mənim professorlarım onlar idi. Bəli, mən həyatımın həmin mərhələsində “kitablar başqa kitablardan doğur” nəzəriyyəsinin əyani sübutu idim. Ancaq uzun müddət belə qalmadım və dü­şü­n­mürəm ki, hansısa potensialı olan yazıçı daim belə qala bilərdi.  

Yeniyetməlik çağında fərqli olmaq istəyi insanlarda ən əvvəl seksual meyillər vasitəsi ilə yaranır. Bundan sonra uşaqların çoxu üçün təxəyyül zənginliyi diqqət mərkəzindən çəkilir və özünü daha çox oyunlarda göstərir, ön plana isə sevgi istəkləri çıxır. Bu, hansısa bir sahədə sənətkara çevrilənlər üçün doğuşdan sonrakı ilk həyat böhranıdır: onların təxəyyülü tamam başqa diapazona keçir, subyektivlik yeni, daha güclü emosiyaların ifadəsində onlar üçün ötürücü naqilə çevrilir. Bununla da yeni qavramalar yaranır, yazıçı digər insanların həyatına daxil olmağa başlayır. Beləliklə bir-birindən təcrid olunmuş mövqedə dayanmaqla bir-birinin həyatında iştirak etmək prosesi gerçəkləşir.    

Mən fərqində olmadan, özümü həyati mövzulara həsr etmişəm. Ölüm, öldürücü bir zərbənin faciə ilə bitməsi, pişiyin par­ça­ladığı göyərçin haqda uşaq analizləri, ya da məktəbimizə gedən yolda gördük­lərim vasitəsi ilə irqçilik bəlasının ibtidai dərki, bu bəla qarşısında yaşadığım qorxu ilk hekayələrimdə yer alırdı. Bizim mə­dən­çilər şəhərində ingilis müstəmləkiçisi olan ağdərili dükançıların, anbardarların müəyyən etdiyi sosial bölgüyə görə, həmin dükanların müştərisi olan, Şərqi Avropadan gəlmiş mühacirlər qaradərili şaxtaçılarla bir yerdə, cəmiyyətin ən aşağı pilləsində qərar tuturdular. Yalnız uzun illərdən sonra dərk etdim ki, əgər həmin o aşağı təbə­qə­nin qaradərili uşağı olsaydım, bəlkə də, yaza bilməzdim, çünki əlimə qələm alıb yazmağıma səbəb olan kitabxanamız qaradərili uşaqların üzünə bağlı idi. Mənim təhsilim ən yaxşı halda çox formal və sət­hi olmuşdu.  

Başqalarına müraciət etmək imkanı yazıçının inkişafında ikinci mərhələdir – yazdıqlarını onları oxuya biləcək hər kəs üçün nəşr etdirmək. Təbii ki, bu, nəşr prosesi haqqında sadəlövh fərziyyəm idi və yazıçının beynində xüsusi oxucu auditoriyasının nəzərdə tutulmadığına inanmayan mütləq əksəriyyətdən xəbərdar olduğum üçün, bu fikrim elə indi də dəyişməz qalır. İndi də digər müşahidəmə toxunum: şüurlu və ya təhtəlşüur nəfs yazıçını mətndə yazılanları – həm bə­yə­nilənləri, həm də elə bəyənilməyənləri – gözucu da olsa izləməyə məcbur edir. Belə olduqda, elə həmin nəfs Evridikanın ovsunlu baxışı kimi, yazıçını məhv olmuş istedadın kölgəsinə aparacaq şirnikləndirici, cazibədar bir tikəyə çevrilir.  

Borxes nə vaxtsa yazılarını dostları üçün və bir də vaxtını keçirmək məqsədilə yazdığını demişdi. Məncə, onun bu sözlərini, çox vaxt ittiham kimi səslənən “Kimin üçün yazırsız?” sualına qeyri-ciddi, lap qıcıqlandırıcı cavab saymaq olar. Eləcə də Sartrı, “yazıçı bəzən qələmi yerə qoy­ma­lı, tamam başqa bir yol seçib irəli­ləməlidir” fikirlərini bilirsiniz nə vaxt deyib? O vaxt ki, qələmi yerə qoyaraq dünyadakı ədalətsizliklərdən doğan narahatlıqlarla mübarizə aparmaq üçün ən yaxşı yolun məhz yazmaqla gözəlləşdirmək olduğunu bildiyi ərəfədə içində baş qaldıran münaqişənin məngənəsində sıxıldığı, həll edilməmiş münaqişədən doğan dərin məyusluq anında. Şübhəsiz ki, həm Borxes, həm də Sartr tamam fərqli prizmalardan yanaşaraq ədəbiyyatın məqsədini inkar edərkən, həyatın araşdırılmasında şərtsiz və danılmaz ictimai yükün olmasını çox gözəl bilirdilər. Həmin o ictimai yük ki, şəxsi (yəni dostlar arasında) və ictimai rollar (yəni etiraz nümayişləri) ondan qaynaqlanır. Borxes hər nə qədər desə də, təkcə öz dostları üçün yazmadı, çünki onun əsərləri işıq üzü gördü və biz onun əsərləri ilə mükafatlandıq. Sartr isə 1968-ci ildə barrikadalarda döyüşə-döyüşə belə, yazmağına ara vermədi. 

Bununla bərabər, “kimin üçün yazırıq” sualı yazıçını daim usandırır, çap olunan hər əsər onun belinə yüklənir,  sonra da qərəzli, birtərəfli mövqe nəticəsində ya tərif, ya da böhtan şəklində belini əyir. Bu məsələyə ən yaxşı yanaşma  Kamyudan gəlib. “Hər kəs kiməsə ya tam xidmət edir, ya da, heç eləmir. Əgər insan çörəyə və ədalətə ehtiyac duyursa, öz tələbatını  ödəmək üçün lazım olan hər şeyə əl atırsa, o zaman mütləq saf, qeyd-şərtsiz gözəllik də nəzərə alınmalıdır, çünki bu da insan qəlbinin, insan ruhunun qidasıdır”. Beləliklə, Kamyu insanı “məşğul olduğu işdə dəyanət və istedad göstərməyə” səs­lə­yirdi. Markes isə bədii ədəbiyyatın vəzifəsini belə müəyyən edirdi: yazıçının inqilab naminə edə biləcəyi ən gözəl xidmət, bacardığı qədər gözəl yazmaqdır.

Hər iki şərhin biz yazıçılar üçün kredo olduğuna inanıram. Onlar real həyatda mövcud olan və müasir yazıçıların üzlə­şə­cəyi konfliktləri birbaşa həll etməsə də, ən azından bunun mümkünlüyünü açıq-aydın ortaya qoyur.

 

Müəyyən zaman və məkan 

çər­çi­və­sində var olarkən 

 

Daha doğrusu, ədəbiyyat üçün müəy­yən nəticələri olan ekzistensialist yanaşma.  

Çeslav Miloş bir zaman fəryad edərək: “Dövlətlərə və insanlara xidmət etməyən poeziya nəyə lazımdır?” – deyirdi. Brext isə o dövrlər haqda yazırdı ki, “o vaxtlar, az qala, ağaclar haqda danışmaq da cinayət sayılırdı”. Çoxumuz həmin məkan­larda, həmin zamanlarda yaşayaraq yazıb-yaradarkən məyusluğa qapılmışıq. Sartrın yuxarıda təqdim etdiyi çözüm yolu artıq senzuraya uğramış, onun yazmağı yasaq­lanmışdı. Hal-hazırda belə təzyiqlərə məruz qalan yazıçıların  dünyasında bu heç bir məna kəsb etmir. Oralarda, söz azadlı­ğından çox-çox uzaq olan yerlərdə yazarlar həbsxanadan bir parça kağızı yollamaq üçün öz həyatlarını risk altına atırdılar və indi də atırlar. Ontogenezini öyrəndiyimiz həyat şəraitində xeyli bu qəbil təcrübələr var. Bizim yanaşmamız, Nikoz Kazantzakisin təbirincə desək, “zəmanəmizin dəhşətli ritmi ilə ayaqlaşan bir qərar qəbul etməkdir”.

Bəzilərimiz yazdığımız kitabların öz ölkələrimizdə illərlə oxunmadığını, qadağan edildiyini görürük, amma yenə yazmağa davam edirik. Yazıçıların çoxu məhbəslərə salınıb. Təkcə Afrikaya baxsaq, görərik ki, Şoyinka, Nquqi-va Thionqo, Cek Mapanje öz ölkələrində; Ceremi Kronin, Monqan Uoilli Serote, Breyten Breytenbax, Denis Brutus, Caki Seroke isə mənim vətənim Cənubi Afrikada göstərdikləri cəsarətə görə həbsxanaya atılsalar da, lakin bir yazar kimi, hüquqlarından istifadə edərək, heç olmasa, ağaclardan danış­mağa davam ediblər. Tomas Manndan tutmuş, Çinua Açebeyə kimi bir çox dahilər müxtəlif ölkələrdə elə siyasi sıxıntı və təzyiqlərə, sürgünlərə məruz qalıblar ki, on­ların bir qismi sonradan yazıçı kimi dir­çə­lə bilməyib, digərləri isə o məh­rumiy­yət­lərdən, ümumiyyətlə, sağ çıxmayıblar. Mən Cənubi Afrikalıları – Kan Temba, Aleks la Quma, Nat Nakasa, Todd Mat­şi­ki­zanı xatırlayıram. Cozef Rotdan tutmuş Milan Kunderaya kimi, bəzi yazıçıların yarım əsr boyunca yeni əsərlərini əvvəlcə öz dillərində yox, xarici dildə çap etdirmələri də səciyyəvi haldır.

1988-ci ildə dövrün təhlükəli ritmi gö­rünməmiş bir azğınlıqla elə sürət aldı ki, yazıçılar sözə itaət etməyə dəvət olundu. Müasir dövrün çox geniş bir zaman kəsi­yində maariflənmə mərhələsinin yazıçıları həqarətə, yasaqlara məruz qalır, siya­sət­dən başqa səbəblərlə də sürgün edilirdilər. Flober  “Madam Bovari”dəki əxlaqsızlığına görə məhkəməyə cəlb edilir, Strindberq “Evlilər”inə  görə kafirlikdə ittiham olunur, Lourensin “Ledi Çatterleyin məşuqu”na yasaq qoyulur. Riyakar  burjua mənəviy­yatına qarşı işlənən belə “cinayət”lərə çox nümunələr göstərmək olar. Elə siyasi diktatorluğa etirazı da “xəyanət” sayırdılar. Fransa, İsveç və Britaniya kimi ölkələrdə ifadə azadlığına qarşı bu cür ittihamların irəli sürülmədiyi dövrdə belə, gücünü sosial dəyərlərdən daha geniş yayılmış, istənilən siyasi rejimdən daha güclü olan bir nəsnədən alan qüvvələrinin qorxunc hakimiyyəti baş qaldırmışdı. Dünyəvi dinin çıxardığı hökm yazıçını ölümə məhkum edirdi. 

Üç ildən artıqdır ki, müsəlman dini harda gizlənməsindən, hara getməsindən asılı olmayaraq, Salman Rüşdinin ölümünə fətva verib. Onun üçün heç yerdə sığı­na­caq yoxdur. Bu yazıçı hər səhər yazmağa başlayanda həmin günü başa vura bilə­cə­yini, qarşısındakı səhifənin sona kimi dolacağını bilmir. Salman Rüşdi parlaq yazıçıdır və başına gələn məhrumiyyətlərə səbəb olan “Şeytan ayələri” əsəri dövrü­müzdə real həyatda rastlaşdığımız ən intensiv təcrübələrinin nəticəsi, postmüs­təmləkə dünyasındakı iki fərqli mədəniy­yətin bir araya gəldiyi keçid dövründə yaşayan mütərəqqi fərdin araşdırmasıdır. Cinsi məhəbbət və övlad məhəbbəti; həyatın fərqli kontekstlərində fərqli inam; fərqli dini və dünyəvi quruluşlara proyeksiya olunduğuna görə subyektiv mövqelərini qurban vermiş şəxslər üçün formalaşan dini inanc anlayışı, sosial ayinlər – müəllif bütün bunlara təxəyyülün prizmasından nəzər salır. Onun romanı həqiqi mifdir. Günter Qrass özünün “Tənəkə təbili” və “İt illəri” ilə post-nasizm üçün nə etmişdisə, onun da Avropada post-müstəmləkə düşüncəsi üçün etdikləri, mövcud ekzistensial iztirablarımıza, hətta, bəlkə, Bekketin “Qodonun intizarında” əsərində təsvir etdiyi şəkildə yanaşmağa çalışdığına baxmayaraq, Ruşdinin uğurunun səviyyəsi üçün heç də vacib deyil.  O hətta adi ya­zıçı olsaydı belə, fərq etməzdi – düşdüyü vəziyyət istənilən yazıçı üçün ölümcül təlaşdır, çünki bir insan kimi şəxsi bəd­bəxt­likdən əlavə, söz daşıyıcısı olmaq hansısa təhlükələr gətirə, onu hansısa acı aqibətlərə qovuşdura bilər. Bu məsələ yer üzündə yaşayan bütün fərdlərin, ha­mı­dan əvvəl isə hökumətlərin, insan hüquqlarını müdafiə edən təşkilatların problemi olmalıdır. Görünür, öz diktaturasını bərqərar edən, böyük və möhtərəm bir dinin adı altında beynəlxalq terrorizmin gü­cünə əsaslanan, bəşəriyyət əleyhinə cinayət olan bu yeni, qanlı hökmün öh­də­sindən də yalnız demokratik höku­mətlər, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı gələ bilər.

Mən son onillikdə yaranmış, olduqca dəhşətli, müstəsna bir təhlükədən bu döv­rün yazıçıları üçün hal-hazırda mövcud olan ümumi qorxulara keçirəm. İstənilən yerdə bərqərar olmuş repressiv rejimlər­də – Sovet İttifaqı, Latın Amerikası, Afrika, Çin, yaxud başqa ölkələrdə həbsə salınmış yazıçıların çoxu mənsub olduqları cəmiyyəti əsarətdən qurtarmaq üçün bir vətəndaş kimi göstərdikləri fəaliyyətə görə ittiham edilir, qalanları isə cəmiyyətə bacardıqları qədər gözəl yazmaqla xidmət elədikləri üçün məhkum olunurdular. Çünki yazıçının həqiqət qarşısında üsyankar heysiyyəti dörd bir tətəfində həyata təsir edirsə, zamanəmizin utandırıcı gizlinləri onun tərəfindən ciddi tədqiq olunursa, o zaman yazarın estetik cəsarəti də bir təxribat sayılır. Məhz bu səbəbdən də balıqçının həyatı dənizdən asılı olduğu kimi, yazıçının mövzuları və yaratdığı xarakterlər istər-istəməz gördüyü təzyiqlərdən və təh­rif­lərdən asılı olur.

Burada bir ziddiyyət var. Toxunulmaz­lığını qorumaq istəyən yazıçı bəzən “xə­ya­nətkar” mövqeyinə görə dövlətin itti­ha­mına tuş gəlməsini, bəzən də düşünmədən üzərinə götürüb yerinə yetirə bilmədiyi üçün mütərəqqi qüvvələrin narazı qal­ma­sını göz önünə almalıdır. Bir insan olaraq, yazıçı, heç vaxt yalançı manixeist “balans­laş­dırmaya” qədər tənəzzül etməməlidir. Əgər tərəzisinin bir gözünə bunu qoyarsa, getdiyi yolda qarşısına həmişə İblis çıxa­caq. Yazıçı, haqq yolu uğrunda mübarizə aparmalıdır. Markesin fikrini ayrı bir şəkildə ifadə edək: yazıçı bütün çatışmazlıqları həm düşmən, həm dost kimi tədqiq etmək hüququna malik olmalıdır. Çünki, yalnız həqiqət axtarışı həyati məna kəsb edir və  Uilyam Batler Yeytsin əsərindəki vəhşi heyvan doğulmamışdan da ədalətə doğru yönəlir, ona köklənir. 

 

Elə ədəbiyyatda da,

həyatdakı sifətlərimizi vərəqləyirik,

baxaraq oxuyuruq bir-birimizi...

….Bunu bacarmaq üçün 

bir ömür keçməlidir.

 

Bu sətirlər Cənubi Afrikalı şair və haqq yolunun döyüşçüsü Monqan Serotenə məxsusdur.     

Yazıçı, hətta öz vicdanı əleyhinə söz deyəndə belə, həqiqətə inandığı müddətdə bəşəriyyətə xidmət edir. Çünki, həqiqət öz kələfinin dolaşıq ipləri arasında gizlənir və hər yerdə, o cümlədən söz sənətində də, məhz bir-birinə calanmaq üçün üzə çıxır: həyata olan inam sözlərin ən sonuncusunu, – Həqiqəti üzə çıxarır, onu bəsləyib araya-ərsəyə gətirir. Beləcə, bizim şərh etmək və yazaraq açmaq istədiyimiz mənasız cəhdlərimizə, yalanlarımıza, semantik sofistikamıza, cinsi və irqi ayrı-seçkiliklərə, mövhumata, hakimiyyətə yönələn mədhiyyələrimizə, qarğışlarımıza və tərənnüm nəğmələrimizə rəğmən, heç vaxt dəyişməyən Həqiqətin natamam ifadəsi təzahür edir.

 

Əsl safarİ

hekayə

Tərcümə:  İlqar Əlfi

 

“Afrika əyləncələri davam edir!.. Yalnız sizin üçün!.. Əsl safari: Afrikanı beş barmağı kimi tanıyan bələdçilərlə ekspedisiyalar”

 

“Obzerver” turist şirkətinin elanı, London, 27.11.1988

 

O axşam anam mağazaya getdi və qayıtmadı. Görəsən, nə gəldi başına? Bilmirəm. Atam da bir dəfə gedib gəlməmişdi; amma o müharibədə idi. Müharibəni hamımız görmüşük, onda biz hələ uşaq idik, babamla nənəm kimi, bizim də silahımız yox idi. Atamın vuruşduğu adamlar – hökumət onlara quldur deyirdi – kəndə qəfil soxuldular, biz də süləngi itlərdən qaçan cücələr kimi pərən-pərən düşdük. Birmirdik özümüzü hara təpək. Xəbər çıxmışdı ki, dükana yağ gətiriblər, anam da dükana, guya yağ almağa getmişdi. Biz yaman sevindik, çoxdandı yağımız yox idi; bəlkə də, anam yağ almışdı, amma, yəqin, qaranlıqda kimsə üstünə hücum çəkib nəyi varsa, çapıb-talamışdı. Bəlkə, elə o da quldurlara tuş gəlmişdi. Onların əlinə keçsən, adamı öldürərlər. Bizim kəndə iki dəfə gəlmişdilər. Qaçıb kolluqda gizlənirdik, ancaq onlar çıxıb gedəndən sonra qayıdırdıq və hər dəfə görürdük ki, nəyimiz var, aparıblar. Amma üçüncü dəfə gələndə, aparmağa bir şey qalmamışdı – nə yağ vardı, nə yemək, eləcə damımızı odlayıb getdilər. Anam bir-iki tənəkə tapdı, evin bir hissəsini örtə bildik. Həmin gecə, anam gedib qayıtmayanda, yolunu çox  gözlədik.

Eşiyə çıxmağa qorxurduq, heç ayaq­yoluna getmək də yadımıza düşmürdü, çünki quldurlar yenə kənddə idilər. Düzdür, bizə gəlməmişdilər – bizim evin damı yox idi axı, elə bilmişdilər boşdur. Amma adamların necə çığırışıb qaçdığını eşidirdik. Biz isə qaçmağa da qorxurduq: axı anam yox idi, kimə deyib qaçacaqdıq? Balaca qardaşım məndən möhkəm yapışmışdı, boynumu bərk-bərk qucaqlayıb ayaqlarını zəli kimi belimə dolamışdı. Elə bil körpə meymun balası anasından yapışmışdı. Böyük qardaşım isə bütün gecə ağacı əlindən buraxmadı – evimizin damını saxlayan yanmış payalardan birini götürmüşdü ki, quldurlar onu tapsa, özünü müdafiə etmək üçün əlində bir şeyi olsun.

 Bütün gecə səhərə qədər, elə gündüz də, bax beləcə qaldıq. Bilmirəm o gün nə gün idi: kəndimizdəki məktəb də, kilsə də yox olmuşdu. Daha bazar gününü bazar ertəsindən fərqləndirmək çətin olacaqdı.

 Gün batanda nənəmlə babam gəldi. Kəndimizdən kimsə onlara demişdi ki, uşaqların anası gedib qayıtmayıb, yazıqlar tək qalıblar. Mən “nənəmlə babam” deyirəm, “babamla nənəm” yox, çünki elədir ki var: nənəm ucaboydur, güclüdür, hələ çox qocalmayıb, babam isə bəstə­boydur, əynindəki şalvar torba kimi sallanır, kişi də içində itib-batır. Deyilənlərdən bir şey başa düşməsə də, elə hey gülümsünür. Başının tükü daim bir-birinə yapışır, elə bil sabunlayıb, amma yaxalamaq yadından çıxıb. Nənəm bizi öz yanına apardı – məni, balaca qardaşımı, böyük qardaşımı, bir də babamı. Hamımız (balacadan başqa – onu babamın belinə şəlləmişdilər, yatırdı) yolda quldurlara tuş gələcəyimizdən qorxurduq. Nənəmgildə çox qaldıq. Bəlkə də, azı bir ay. Çox vaxt ac olurduq, elə hey qarnımız quruldayırdı. Anam da ki, qayıt­madı. Gözləyirdik ki, gəlib bizi aparsın, çünki nənəmin bizə verməyə yeməyi yox idi, heç babamla özünə də bir şey tapa bilmirdi. Körpə uşaqlı bir arvad balaca qardaşıma öz südündən bir az verirdi, amma evimizdə olanda o, hamımız kimi, çoxdan yulaf sıyığı yeyirdi. Nənəm bizi yabanı ispanaq yığmağa aparırdı, amma elə bütün kənd ondan  yığırdı deyə, bircə yarpağını tapana kimi, əldən düşürdük.

 Babam kəndin cavanları ilə anamı axtarmağa getdi, amma tapa bilmədi. Nənəm başqa arvadlara qoşulub ağlayırdı, mən də onlarla bir yerdə dini nəğmələr oxuyurdum. Arvadlar bizə bir az paxla gətirmişdilər, amma iki gündən sonra o da qurtardı. Qabaqlar babamın üç dənə qoyunu, inəyi, bostanı vardı. Amma inəyi də qoyunları da quldurlar çoxdan apar­mışdı, çünki ac idilər. Bostan əkmək vaxtı çatanda isə, babam toxum tapa bilmədi. 

 Odur ki, burdan çıxıb getməyi qərara aldılar. Daha doğrusu, bu, nənəmin qərarı idi, babam isə elə hey nıqqıldayır, yerində oturub oyan-buyana yırğalanırdı, amma nənəm ona heç fikir vermirdi. Biz sevindik. Anamım olmadığı, yeməyin tapılmadığı bir yerdən getmək yaxşıdır. Quldurlar olmayan, aclıq olmayan yerə getmək istəyirdik. Fikirləşəndə ki, hardasa belə yerlər var, adama ləzzət eləyirdi... yəqin, hardasa var da.

Nənəm kilsəyə geydiyi paltarını qarğıdalı dəninə dəyişdi. Sıyıq bişirdi, sonra da onu boxçaya bükdü. Özümüzlə yola götürdük, amma su götürmədik, nənəm fikirləşirdi ki, yolda çayın suyundan içərik, amma çay-zad tapmadıq, elə susamışdıq ki, geri dönəsi olduq. Nənəm­gilə yox ee, başqa kəndə – orda quyu vardı. Nənəm içində pal-paltar, qarğıdalı sıyığı olan zənbilini açıb ayaqqabılarını satdı ki, yanımızda su götürmək üçün iri qab alsın. Mən soruşdum: “Qoto, bəs ayaq­qabısız kilsəyə necə gedəcəksən?” – nənəm dedi ki, yolumuz çox uzundur, yük nə qədər yüngül olsa, bir o qədər yaxşıdır. O kənddə köçməyə hazırlaşan başqa adamlar da gördük. Birlikdə getdik, deyəsən, hara getmək lazım olduğunu onlar bizdən yaxşı bilirdi.

Ora çatmaq üçün gərək Krüger-parkdan keçəydin. Biz Krüger-park barədə eşitmişdik. Ora heyvanların çox olduğu böyük bir yer idi – fil, şir, çaqqal, göreşən, begemot, timsah, cürbəcür başqa heyvanlar. Müharibəyə qədər bizim yerlərdə də heyvanlar vardı (babamın yadındadı, biz isə onda hələ doğulmamışdıq), amma quldurlar filləri qırıb dişlərini satırdılar, onlar bizim döyüşçülərlə birlikdə maralları da yeyib qurtarmışdılar. Kəndimizdə ayaqsız bir adam vardı – timsah çayda onun ayaqlarını qoparıb yemişdi. Amma bizim ölkədə heyvanlar yox adamlar yaşayır. Krüger-parka gələndə, ağ adam­ların vəhşi heyvanlara tamaşa et­məyə gəldikləri bu yerə bizim kişilər hərdən işləməyə getdiklərini bilirdik.

Nə isə, yolumuzu tutub gedirdik. Bizimlə gedən arvadlar əldən düşəndə, körpələri mənim kimi bellərinə şəlləyib aparan başqa uşaqlar da vardı. Kişilərdən biri lap qabaqda gedirdi – bizi Krüger-parka o aparırdı. “Nə oldu, çatırıq? Nə oldu, çatırıq?” – deyə, nənəmdən əl çək­mir­dim. Nənəm isə həmin kişidən so­ru­şurdu, o isə: “Hələ yox”, – deyə cavab verirdi. O dedi ki, mənzil başına hələ xeyli qalıb, çünki çəpərin başına hərlənməliyik. O çəpərə yaxınlaşmaq olmazdı, gözünü qırpmağa macal tapmamış adamı yandırıb külə çevirərdi. Lap dirəklərin başından asılan, şəhərlərə işıq daşıyan məftillər kimi. Gözü, dərisi, tükü olmayan belə kəllə şəklini bizim xeyriyyə xəstəxa­na­sın­dakı dəmir yeşiyin üstündə qabaqlar da görmüşdüm. O xəstəxananı sonra partlat­dılar.

 Mən bir də soruşanda, dedilər ki, artıq bir saatdır Krüger-parka girmişik. Amma ətraf elə bütün günü keçdiyimiz yerlərə oxşayırdı – hər tərəf kol-kos için­dəydi, heyvan-zad da görünmürdü. Bircə meymunlar idi, bir də quşlar. Onlardan elə bizim kənddə də var… Hə, bir də tısbağa – bizi görən kimi, məlum məsələdir, aradan çıxdı. Böyük qardaşımla o biri oğlanlar qaçıb tısbağanı tutdular, gətirib kişiyə verdilər ki, başını kəssin, biz də bişirib yeyək. Amma kişi tısbağanı buraxdı, dedi burda ocaq qalamaq olmaz: park ərazisində tüstü çıxarsaq, burda olduğu­muzu bilərlər. Polislər, qarovulçular gələr, bizi gəldiyimiz yerə geri qaytararlar. O dedi ki, biz burda, heyvanların arasında elə onlar kimi olmalıyıq, yollardan, cığırlardan, ağ adamların düşərgələrindən gen gəzməliyik. Elə o an kiminsə quru budaqları şaqqıltıyla qırdığını, otu xışıl­datdığını hamıdan birinci mən eşitdim, az qaldım qıyya çəkəm, çünki elə bildim polislər, gözətçilər gəlir. Sən demə, fil imiş, ardınca biri də gəlirdi. Bir də baxdım ki, çoxlu fil gəlir. Hər tərəf fil idi, bizim yanımızdan keçəndə, ağacların arasında tünd-boz ləkələr kimi görünürdülər. Xortumları ilə kopaifer ağacının qırmızı yarpaqlarını qırır, ağızlarına doldururdular. Balaları isə ana fillərin böyrünə qısılırdı. Bir az böyüklər də qardaşımla dostları güləşən kimi, güləşirdilər, amma bunların qol yerinə xortumu vardı. Hər şey mənə elə maraqlı gəldi ki, qorxduğum yadımdan çıxdı. Kişi dedi ki, fillər keçib qurtarana kimi, yerimizdən tərpənməyək, səsimizi də çıxarmayaq. Onlar da lap yavaş gedirdilər, fillər çox yekə olur – kimdən qaçasıdılar ki?..

 Amma maral bizi görən kimi qaçdı. Elə hündürə tullanırdi ki, elə bil uçurdu. Ziyilli donuzlar səsimizi eşidən kimi yerlərində donub qalır, sonra da atasının mədəndən gətirdiyi velosipedi düz sürə bilməyən bizim kənddəki oğlan kimi əyrü-üyrü yollarla qaçıb gözdən itirdilər. Heyvanların dalınca biz də su içməyə getdik. Onlardan sonra doyunca içdik. Su bol idi. Amma pis olan bu heyvanların daim nəsə yeməyi idi. Elə bil gövşəməkdən başqa işləri yoxdur. Harda heyvan görsən, mütləq gövşəyir: ot, ağac qabığı, kök... Biz isə yemək tapa bilmirdik. Qarğıdalımız qurtarmışdı. İndi ancaq meymunlar yeyən­dən yeyə bilərdik – qarışqa basmış xırda, quru əncirlərdən. Ənciri su qırağında bitən ağaclardan tapırdıq. Hə, heyvan kimi olmaq da  bir şey deyilmiş...

 Günorta, gün şaxıyanda hərdən yatmış şirlərə rast gəlirdik. Saralmış at rəngdə idilər – mən əvvəlcə onları görə bilmirdim, amma bələdçi kişi hamısını görür, bizi geri qaytarırdı. Lap uzaqdan dolanıb yolumuza davam etməyə məcbur olurduq. Mən də şirlər kimi otluqda uzanıb qalmaq istəyirdim. Bizim balaca yaman arıqlamışdı, amma yenə ağır idi. Körpəni belimə şəlləmək üçün nənəmin gözləri məni gəzəndə, üzümü yana çevirirdim. Böyük qardaşımın kələyi lap kəsilmişdi, dincəlmək üçün dayanandan sonra yolumuza davam edəndə onu möhkəm-möhkəm silkələyib ayağa qaldırmağa məcbur olurduq. Lap babam kimi olmuşdu, heç nə eşitmirdi. Bir də baxdım ki, nənəmin üzünə milçək daraşıb, o da əlini tərpədib onları qovmur. Qorxdum, tez palma yarpağı götürüb qovdum.

Biz gecə də gedirdik, gündüz də. Uzaq­dan tonqallar görürdük – ağ adamlar idi, öz düşərgələrində xörək bişirirdilər, ordan tüstü, ət iyi gəlirdi, biz də baxırdıq – lap kolluqların arasından iyə gələn goreşənlər kimi baxırdıq. Goreşənlərin par-par yanan gözlərini görürdük – lap bizimki kimi iri, qara gözləri vardı, qaranlıqda bizim də gö­zlərimiz elə görünürdü. Külək düşər­gə­lərdə işləyən adamların yaşadığı baraklardan bizim dilimizdə olan qırıq-qırıq sözlər gətirirdi. Qadınlardan biri gecə on­la­rın yanına gedib kömək istəməyə hazır­la­şırdı. “Getsəm, bizə zibil yeşiklərindən yeməli şeylər verərlər...” – deyib, ucadan ağladı, nənəm də əli ilə onun ağzını yum­mağa məcbur oldu. Bizi aparan kişi dedi ki, Krüger-parkda işləyən adamlardan uzaq durmalıyıq: köməyimizə gəlsələr, işlərini itirəcəklər. Bizi lap görsələr belə, eləyə biləcəkləri yeganə şey, özlərini görməzliyə vurmaq olacaq – elə bil heyvan-zad görüblər.

Gecələr hərdən dayanıb bir az yatırdıq. Özü də hamımız birdən yatırdıq. Bilmirəm neçənci gecə idi – sayını itirmişdim, axı dur­­madan,  elə hey gedir, gedir, gedirdik… – Birdən şirlərin səsini eşitdik. Lap yaxında idilər, amma uzaqdaymışlar kimi nəriltiləri bərkdən gəlmirdi. Eləcə fısıldayırdılar – biz qaçanda necə fısıldayırıqsa, bax elə... Amma bir az başqa cür: eşidirdik ki, qaç­mırlar, elə bil nəyisə gözləyirlər, özü də lap yaxınlığımızda. Cəld sıxlaşdıq, az qala bir-birimizin başına dırmaşacaqdıq. Qırağa düşənlər ortaya can atırdı. Məni itələyib qorxudan lap pis iy verən bir ar­va­dın böy­rünə sıxdılar, amma sevindim, çünki ondan bərk-bərk yapışa bilərdim. Tanrıya dua eləyirdim ki, şirlər qıraq­da­kı­lardan birini götürüb getsinlər. Gözlərimi yumdum ki, şirin bizim üstümüzə, düz ortaya, mənim durduğum yerə asanlıqla tullana biləcəyi ağacı görməyim. Amma birdən bizi aparan kişi yerindən sıçrayıb əlindəki quru budaqla həmin ağacı dö­yəc­ləməyə başladı. Bayaqdan bizə deyirdi ki, cınqırınız çıxmasın, amma indi özü sə­sini başına atmışdı. Bir dəfə kən­di­mizdə kimin üstünə qışqırdığı bilinməyən o sərxoş kişi kimi, yerində durub şirlərin üstünə bağırırdı. Şirlər çıxıb getdi. Yalnız sonra, lap uzaqdan kişinin qarasına nəril­dəməyə başladılar.

Biz dözülməz dərəcədə yorulmuşduq. Çaydan keçəndə, böyük qardaşımla bizi aparan kişi nənəmi də bu daşdan o daşa keçirirdi. Nənəmiz çox güclü arvaddır, amma yeriyə bilmirdi, ayaqları qan içində idi.

Daha zənbillərimizi başımızda apara bilmirdik, ümumiyyətlə, körpədən başqa heç nəyə gücümüz çatmırdı. Nəyimiz vardısa, kolların dibinə atdıq. Nənəm: yaxşı ki, canımız hələ üstümüzdədir – dedi, əsas olan budur. Sonra biz nəsə cır meyvə yedik – o meyvədən evdə görmə­miş­dim. Qarnımız yaman ağrıdı. Həmin gün hündürlüyünə görə filotu adlanan otluqların içi ilə gedirdik – otlar elə fil boyda olardı. Babam balaca qardaşım kimi, hamının gözü qabağında çölə çıxa bilmədiyi üçün bizdən uzaqlaşdı. Geri qala bilməzdik. Dəstəni aparan kişi, tapşırmışdı, heç kəs dala qalmasın. Amma biz babamızı gözləməklərini xahiş elədik.

Onlar da dayanıb, babamın gəlib çat­ma­ğını gözləməyə başladılar. Amma o gəl­mədi. Günorta idi, həşəratlar yaman vızıldaşırdı deyə, onun otların arası ilə necə gəldiyini eşidə bilmirdik. Görmək də olmurdu, axı ot yaman hündür, babamınsa boyu bapbalaca idi. Amma əynində torba kimi şalvar, nənəmin heç cürə parça tapıb yamaya bilmədiyi çoxdan yırtılmış köynək olan babam, yəqin, lap yaxında idi. Biz onun uzağa gedə bilməyəcəyinə əmin idik, axı zəif idi, lap zorla yeriyirdi. Hamımız onu axtarmağa çıxdıq, amma tək-tək yox, bir yerdə. Yoxsa, onun kimi biz də otların  arasında itərdik. Ot lap burnumuzun içinə, gözümüzə girirdi. Yavaşca babamı çağı­rır­dıq, amma, yəqin, həşəratların vızıltı­sından qulaqlarında bizi eşitməyə yer qalmamışdı. Hamımız axtardıq, axtardıq, tapa bilmədik. Bütün gecəni bu hündür otların arasında keçirdik. Yuxuda babamın otun içində büzüşüb yatdığını gördüm – maral öz balasına yer düzəldən kimi otu tapdalayıb özünə yataq düzəltmişdi. 

Oyananda, gördüm ki, hələ gəlib çıxmayıb. Yenə axtarmağa başladıq, otluqda cığırlar açdıq, indi o özü də bizi tapa bilərdi. Sonra da oturub axşama kimi gözlədik. Günəş düz başımızın üstündə duranda, ətraf da sakitlik olanda adama elə gəlir ki, o yuxarıda deyil, lap yaxınlıqda oturub, heyvanlar kimi ağacın altında uzananda da elə hiss edirsən. Arxası üstə yerə sərilmişdim, boynuyoluq, əyridimdikli murdar quşların başımızın üstündə necə dövrə vurduğunu görürdüm. Onlara tez-tez rast gəlirdik – onlar ölü heyvanların sümüklərini də didib yeyirdilər. Bizə bir tikə də qalmırdı. Quşlar elə hey dövrə vururdular – gah aşağıda, gah yuxarıda, sonra da yenə aşağıda. Körpəni quca­ğından qoymayan nənəm də onları görür­dü.

Axşamtərəfi bizi aparan kişi nənəmə yaxınlaşıb dedi ki, getmək vaxtıdır. Əgər tezliklə uşaqlar üçün yemək tapmasalar, balacalar öləcək.

Nənəm heç nə demədi.

– Mən sizə su gətirərəm, – kişi dedi, – suyu gətirim, sonra gedərik.

Nənəm bizə baxdı – mənə, böyük qardaşıma, qucağında tutduğu balacaya. Başqalarının necə hazırlaşdığına baxırdıq. Mən birazdan yanımızda heç kim qalmayacağına inana bilmirdim. İnana bilmirdim ki, ya polisin, ya da elə heyvanların əlinə keçəcəyimiz Krüger-parkda tək-tənha qalacağıq. Gözlərimin yaşı sel kimi axdı. Axıb əllərimə töküldü, amma nənəm bunu görmədi. O, ayaqlarını aralayıb yerindən qalxdı – evdə, yerdən çırpı götürəndə belə edirdi. Körpəni belinə atıb paltarı ilə bərk-bərk sarıdı: paltarının yuxarı tərəfi cırılmışdı, yarıqdan iri döşləri görünürdü, amma uşağa verəsi bir şeyi yox idi. Getdik, dedi. Və biz hündür ot basmış bu yerlərdən çıxıb getdik. Qalanlarının dalınca getdik, bizi aparan kişinin dalınca. Bizi hara aparırdısa, ora gedirdik...

 

* * *

  Nəhəng, kilsədən də, məktəbdən də böyük çadır yerə çaxılmış payalara bağlanmışdı. Mən getdiyimiz yerə çatanda, belə olacağını bilmirdim. Belə çadırı anam bizi şəhərə aparanda qabaqlar da görmüşdüm. Bizim döyüşçülərin orada olduğunu eşidəndə atamızı onlardan xəbər almağa getmişdik. O çadırda adamlar dua edir, nəğmə oxuyurdular. Bu da ağ zolaqlı, göy rəngli çadır idi, amma mahnı oxumaq, dua eləmək üçün deyildi, burada yaşa­yır­dıq, bizim ölkəmizdən gələn başqa adam­larla bir yerdə. Xəstəxanadan olan tibb bacısı deyir ki, körpələri hesaba almasaq, iki yüz nəfərik – körpələrin sayı Krüger-park­dan gələ-gələ artmışdı, neçəsi elə yol­da doğulmuşdu.

Bayırda günəş şaxısa da çadırın içi daim qaranlıq olurdu. İçəridə isə bütöv bir kəndin camaatı yerləşmişdi. Amma ayrıca evlərin əvəzinə burda hərənin öz yeri vardı –  bu yerləri karton parçalarıyla, kisələrlə, nə tapa bilmişdilərsə, onunla bir-birindən ayırmışdılar. Ona görə ayırmışdılar ki, başqa ailələr görsün, basıb içəri keçməsin. Nə olsun ki, qapı-pəncərəsi, damı yox idi və lap balaca olmasaydın, ayağa duran kimi, evlərinin içində baş verənlərin hamısını görə bilərdin. Bəziləri hələ rəngbərəng daşları üyüdüb öz kisələrini boyamışdılar da.

Amma əslində, damı var idi – çadırın özü elə dam idi də. Amma yaman hündür idi. Elə bil göyə baxırdın. Çadır dağ boydaydı, biz də içərisində qalırdıq. Üstdən yağış tökmürdü, amma yan tərəflərindən süzülür, evlərimizin arasındakı küçələri doldururdu – elə dar küçələr idi ki, bir nəfər ancaq keçə bilərdi. Qardaşım boyda balaca uşaqlar palçıq-palçıq oynayırdılar. Keçmək istəyəndə, gərək başlarının üstündən adlayıb keçəydin. Mənim qardaşım isə oynamır. Nənəm onu bazar ertələri, həkim gələndə xəstəxanaya aparır. Tibb bacısı onun başında nəsə olduğunu deyir. Fikirləşir ki, evimizdə yeməyə bir şey tapılmadığından belə olub. Müharibəyə görə. Atam itmişdi, ona görə. Bir də ona görə ki, Krüger-parkda lap çox ac qaldıq. Bizim balaca bütün günü nənəmin dizinin üstündə, ya da böyründə uzanıb qalır, elə hey bizə baxırdı. Nəsə soruşmaq istəyir, amma bacarmırdı. Əgər onu qıdıqlasan, bəzən gülümsünə bilirdi. Xəstəxanada bizə yulaf yarmasına qatmaq üçün bir cür toz dərman verirlər. Bəlkə, nə vaxtsa sağaldı.

Biz bura çatanda, eynən elə onun kimi idik. Mən də, böyük qardaşım da. Demək olar, heç nə yadımda qalmayıb.

Çadırın yaxınlığındakı kənddən olan adamlar bizi xəstəxanaya apardılar. Gərək orada qol çəkəydik ki, Krüger-parkdan keçib gəlmişik. Başqa uşaqlarla bir yerdə otun üstündə əyləşdik, sonra isə beynimdə hər şey qarışdı. Bir tibb bacısı qəşəng idi, saçları dümdüz, gözəl, hündürdaban ayaqqabı geymişdi. O, bizə xüsusi toz dərman gətirdi. Dedi ki, suya qatıb yavaş-yavaş içməliyik. Paketi dişlərimizlə cırıb, tozun hamısını yaladıq. Dodaqlarıma ya­pış­mışdı – onları da yaladım, barmaq­la­rımı da. Uşaqlardan bəzisinin ürəyi bulandı. Amma mən qarnımda qəribə bir dəbərişmə hiss edirdim. Elə bil toz dərman ilana dönüb qarnımın içində sürünürdü. Sonra hıçqırmağa başladım. Başqa tibb bacısı bizə xəstəxananın eyvanında sıraya dü­zülməyi tapşırdı, amma qalxa bilmədik. Oturduğumuz yerdə qaldıq. Duranda, bir-birimizin üstünə yıxılırdıq. Tibb bacıları qolumuzdan tutub iynə vururdular. Sonra da qolumuza başqa iynə soxdular – onunla qanımızı çəkib balaca şüşələrə tökürdülər. Belə eləyirdilər ki, xəstələnməyək. Amma onda mən hələ bunu bilmirdim. Gözlərim öz-özünə bağlanırdı, mənə elə gəlirdi, hündür otların arası ilə gedirik, dörd bir tərəfimizdə də fillər var. Artıq ora çatdığımızı başa düşmürdüm.

Amma nənəmin gücü hələ vardı, ayağa dura bildi. O yazmaq da bacarırdı, hamımızın yerinə qol çəkdi. Sonra nənəm bu çadırın küncündə bizim üçün yer də aldı – əla yer idi. Ona görə əla idi ki, yağış yağanda, nəmişlikdə demirəm, amma hava yaxşı olanda, ətəyini qal­dırırdıq, içəri gün işığı düşür, çadırın iy-qoxusu çəkilirdi. Nənəm burda bir arvad tanıyır, ona yaxşı ot yeri göstərib. Ondan əla həsir toxumaq olur. Nənəm bizim üçün də həsir toxudu. Ayda bir dəfə xəstəxanaya yük maşını gəlir, yemək gətirir. Nənəm üstündə qol çəkdiyi kartlardan birini onlara göstərir. Kartda deşik açırlar, bizə də bir kisə qarğıdalı unu verirlər. Burada arabalar da var – kisəni üstünə atıb çadıra apara bilirik. Böyük qardaşım kisəni aparır, sonra da o biri oğlanlarla ötüşə-ötüşə geri qayıdırlar – boş arabaları xəstəxanaya qaytarırlar. Bəxti gətirəndə, kişilərdən kimsə kənddən aldığı pivəni araba ilə onlara aparmağı üçün ona pul verir. Əslində, buna icazə yoxdur, arabanı xəstəxanaya tez qaytarmaq lazımdır. Həmin pula qardaşım limonad alır, məni də qonaq eləyir. Ayda bir dəfə kilsədən bir yığın köhnə paltar gətirib xəstəxananın həyətinə tökürlər. Nənəm o biri kartını gətirib deşdirir, biz də özümüzə nəsə seçirik. Mənim iki paltarım, iki şalvarım, bir sviterim var, artıq məktəbə də gedə bilərəm.

Kəndin camaatı məktəbə getməyimizə icazə verib. Onların da bizim dildə danışdığını eşidəndə, təəccübləndim, nənəm isə belə dedi: bəs nə bilirdin, elə ona görə burda yaşamağımıza icazə veriblər də... Çox qədim zamanlarda, hələ əcdadlarımızın dövründə onlarla bizim aramızda nə adamı bir göz qırpımında öldürən çəpər vardı, nə də Krüger-park: biz bir xalq idik, hökmdarımız vardı. Hər yerdə belə idi – bizim kənddən tutmuş, indi gəldiyimiz yerlərə kimi. 

Bu çadırda artıq lap çoxdan yaşayırıq – mənim on bir yaşım oldu, balaca qar­daşımınkı da tezliklə üç olacaq. Amma yaman balacadır, bircə başı böyükdür, özü də hələ tam sağalmayıb. Adamlar çadırın ətrafını belləyib paxla, qarğıdalı, kələm əkiblər. Qocalar çubuqdan bostan­larını hasarlamaq üçün çəpər hörürlər. Şəhərdə iş axtarmağa icazəmiz yoxdur, amma bəzi arvadlar kənddə iş tapıblar, indi özlərinə xırım-xırda ala bilirlər. Nənəmiz hələ güclüdür, adamlar ev tikən yerdə özünə iş tapa bilir, – bu kənddə kərpicdən sementdən qəşəng evlər tikirlər və o evlər bizimki kimi gildən, samandan deyil. Nənəm onlara kərpic verir, içində daş olan zənbilləri başında daşıyır. Odur ki, qəndə, çaya, südə, sabuna da pulu çatır. Dükanda ona təqvim vermişdilər, gətirib çadırdan asıb. Mən məktəbdə yaxşı oxuyuram, nənəm də dükanın qabağından adamların tulladığı reklam vərəqlərini yığıb, kitab-dəftərimi üzləyib. Məni də, qardaşımı da dərslərimizi hava işıqkən eləməyə məcbur edir, çünki çadırda darısqallıqdı, yer ancaq Krüger-parkdakı kimi yan-yana uzanmağımız üçün çatır, üstəlik şam da bahadır. Nənəm kilsəyə getmək üçün hələ özünə ayaqqabı ala bilmir, amma mənimlə qardaşıma qara məktəb ayaqqabısı, onları təmizləmək üçün krem də alıb. Hər səhər çadırdakılar oyananda, körpələr ağlamağa başlayanda, böyüklər itələşə-itələşə qapıya tələsəndə, uşaqlar qazanın dibindən dünənki sıyığı qaşıyanda, qardaşımla biz ayaqqabılarımızı təmizləməyə başlayırıq. Sonra nənəmiz bizi məcbur edir ki, həsirin üstünə oturub ayaqlarımızı uzadaq, o da ayaqqabılarımızı yaxşı təmizləyib-təmiz­lə­mədiyimizi görə bilsin. Çadırda uşaq­lar­dan heç birinin əsl məktəbli ayaqqabısı yoxdur. Qardaşımla mən nənəmlə birlikdə ayaqqabılarımıza baxanda, bizə elə gəlir ki, evdəyik, nə müharibə-zad var, nə də başımıza gələnlər olub.  

Hərdən yanımıza ağ adamlar da gəlir, çadırda necə yaşamağımızı foto ilə çəkirlər. Deyirlər ki, guya film çəkəcəklər. Mən bunu heç vaxt görməmişəm, amma nə olduğunu bilirəm. Bir ağ qadın necəsə bizə gəlib çıxmışdı. Nənəmə suallar verməyə başladı, o qadının dilini bilən biri də onun sözlərini bizim dildə təkrar edirdi.

– Nə vaxtdan belə yaşayırsınız?

– Burda yaşamağımızı nəzərdə tutursuz? – nənəm dəqiqləşdirir. – Bu çadırda? İki il, bir aydır.

– Gələcəyə ümidləriniz necədir?

– Heç necə. Mən burdayam, vəssalam.

– Bəs uşaqlarınız?..

– İstəyirəm ki, elmli olsunlar. Onda yaxşı iş tapıb pul qazana bilərlər.

– Mozambikə dönəcəyinizə ümid edirsiniz? Evinizə...

– Ora qayıtmayacam.

– Müharibə qurtaranda... İnanmıram burda qalmaq istəyəsiniz... Məgər evə qayıtmaq istəmirsiniz?

 

Afrikalı sehrbaz

hekayə

 

Tərcümə:  Fərhad Abdullayev

 

Sərnişin gəmiləri ilə səfərə çıxan­ların hamısı bir bezin qırağıdır. Bizim gəmidəkilər də heç onlardan geri qalmaz. Düzdür, bizimkilər dəbdəbəli okean laynerlərinin birincidə­rəcəli kayutlarında gedən zəngin sərni­şinlərdən fərqlənir. Varlılara nə var ki? Pullarını balta kəsmir, yağışdan, qardan bezib günəşlı sahillərdə macəra yaşamaq eşqi ilə səyahətə çıxırlar. Bizim sərnişinləri isə, elə bil teatrın künc-bucağında qalmış səriştəsiz rejissor köməkçisi ordan-burdan toplayıb. Adətən, ampluası əvvəlcədən bəlli rola aktyor seçmək belə, köməkçiyə həvalə olunur. Amma bir fərq də var: zənginlər okeanda, bizimkilər isə Konqo çayında üzürlər. Müstəmləkə dövrü bit­mə­yincə belələrinə həmişə rast gələ bilər­sən, onlar doğulduğu yerləri tərk edib də­nizin o biri başında yerləşən elə bir ölkəyə pənah apardılar ki, bu ölkədə hələ də onların bayrağı dalğalanır. 

Sərnişinlər arasında dünyanın altından girib, üstündən çıxmış bir adam vardı, tez-tez ərimlə göyərtədə gəzişirdi, qayı­danda yoldaşım heyrətini gizlədə bilmirdi:

– Sən bir dünyanın işinə bax! Bu adam iyirmi iki il müstəmləkə torpaqlarında tər töküb! Hökumətin sifarişi ilə geoloji kəşfiyyat  aparıb... Müharibə vaxtı Belçi­ka­ya qayıdanda gəmini torpeda vurub... O, iki il yarım faşistlərin əsir düşərgəsində qalıb... Hələ də De Qollun imzası olan vizit kartını göz bəbəyi kimi qoruyur...

– Bilirəm, amma onun cəfəng söhbət­lərinə qulaq asmağa həvəsim yoxdur. 

Adətən, kayutumuzun qarşısında əylə­şirdik. Nə qədər çalışsaq da həmin adam­dan canımızı qurtara bilmirdik. Başımı kitabdan qaldıran kimi görürdüm bic-bic mənə baxır, dərhal da çöhrəsinə hiyləgər təbəssüm qonurdu:

– İki il nədir ki? Gözünü açıb-yuma­caq­san, keçəcək, sonra Brüsselə gedib pi­vədən doyunca içəcəm, gözəlçələrin da­dını çıxaracam. Oranın pivəsindən, hu­ri-mələklərindən əla nə ola bilər? 

Hərdən ərimlə gəminin məhəccərinə dirsəklənirdik. Elə bil bir-birimizdən uzaq düşmüşdük – öz əlimiz özümüzə çatmırdı. Çayın ikiyə böldüyü nəhəng cəngəllilklərə baxmaqdan həzz alırdıq. Birdən həmin adam başını ikimizin arasına soxub mənə baxaraq üyüdüb-tökməyə başlayırdı:

– Bəhsə giriblər elə bil! Çiçək açırlar, qol-budaq atırlar, bu, kimə lazımdır, hə? Hara baxırsan cəngəllik – başqa heç nə! Bezdirir adamı. Hünəriniz var, ikicə metrə bu meşəyə girin, ordan sağ-salamat çıxsanız, adımı dəyişərəm... 

Hər dəfə söhbət əsnasında deyirdi ki, tezliklə təqaüdə çıxacaq və görünür, bu fikir iyirmi ildir onun ruhuna qida verirdi.

Gəmidə bizdən başqa, polis və sanitar-nəzarət bölüyünün zabitləri, mexanik, aqronomlar,  mədən fəhlələri də vardı. Bu adamlar arvad-uşaqla birlikdə Belçikadan məzuniyyətdən qayıdırdılar. Qadınlar yeyib-yatmaqdan elə şişmişdilər ki, hava şarına bənzəyirdilər, bəziləri hamilə idi, amma aralarında elələri də vardı ki, doğmuşdu, əmizdirdikləri körpələr gombul, həm də qar kimi ağ idi, sanki bu dəqiqə günəşin altında əriyəcəkdilər.  

Göyərtədə qadınlar arasında bir keşiş dolaşırdı. Ayağa qalxıb tutacağa söykənəndə cübbəsi yekə qarnına yapışırdı, keşiş bu zaman yanındakı qadınlara bənzəyirdi. Gəmidə yeni evlənmiş cütlük də vardı. Ər sadə bir oğlan idi, amma xanımı... Kayut-kompaniyada onu ilk dəfə görəndə məəttəl qaldım. Əliuşaqlı qadınların ağzı gecə-gündüz işləyirdi, yeməkdən doymayan sürüyə bənzəsələr də, bu qadın tam fərqli idi: ucaboy, əri ilə bir boyda, ayaqları da uzun. Bəlkə də, şort geyindiyindən belə görünürdü. Addımladıqca ayağının bütün əzələləri gözə girirdi. Nazik və incə bədən quruluşu olsa da, iri başı, geniş çənəsi vardı. Yan tərəfdən baxanda bəyənirdin, amma üzbəüz dayananda adamı vahimə basırdı: həddən artıq böyük, dümağ alnı, qalın qara qaşları və solğun ətli dodaqları olan iri ağzı bu qadında bir ifratlıqdan,  xəstəhallıqdan xəbər verirdi. O, Parisin məşhur  manikeni, ya da indiki cavanların arzuladığı qadın ola bilərdi, amma əslində belçikalı, sadə kəndli qızı idi. Zahiri görünüşü ilə anadangəlmə pintiliyi üst-üstə düşüb elə bir obraz yaradırdı ki, bəlkə də, çoxları buna nail olmaq üçün min oyundan çıxardılar. 

Ağ gəmimiz qədim Missisipi paroxoduna bənzəyirdi, ayağımızın altında güclü dizel mühərriklərinin uğultusunu duyurduq. Gəmiyə ön tərəfdən iki barja və bir kiçik sərnişin gəmisi qoşmuşdular, yəni onları biz  itələyib aparırdıq. Barjalara minik avtomobilləri və pivə dolu çəlləklər yüklənmişdi, sərnişin gəmisi isə adamı bezdirən qəhvəyi rəngə boyanmışdı. Amma tezliklə bu rəng itib-batdı. Çünki üçüncüdərəcəli kayutlarda gedən sərnişinlər camaşırlarını yuyub bayraq kimi gəminin göyərtəsində sərirdilər. Burada həyat qaynar qazanı xatırladırdı. Bizim gəminin burnundan baxmaq kifayət idi ki, baş verənləri görəsən: təraş olub yuyunan kim, yemək bişirən kim, göyərtəni eninə-uzununa ölçən kim, tullanıb barjalara keçən kim. Bizim kambuzdan palma şərabı doldurulmuş dolçaları aşağı ötürür, sonra da öz kambuzlarına daşıyırdılar. Bəzən aşağıdan barjanın göyərtəsinə sini qoyurdular, sinidəki piyalələrdə moniokadan hazırlanmış salat olurdu, sonra da adamın ağlını başından çıxaran qaradərili gözəlçə peyda olub sinini başına qoyur, göyərtədəki avtomobillərin bərkidildiyi iplərin arasından burcuda-burcuda keçirdi. Özünü dünyada hamıdan gözəl sayan bu xörəkpaylayan qadının tənbəl yerişini görmək lazım idi. Budur, barjaya bir qayıq yan alır – quru balıq satırlar. Qadın da ayaq saxlayıb göyərtəyə qaldırılmış zənbilin içindəki balıqlara ötəri nəzər salır, üzündəki istehza isə aydın duyulur. O, avara-avara sülənən matrosların atmacalarına cavab vermək üçün də hərdən dayanır və nəhayət, kayutların birində gözdən itir... 

Polis zabitinin arvadı yuxarı göyərtədən baxırdı. Barjaların birindəki yazıları gös­tərdi – təbaşirlə yazılmışdı.

– İlahi, görün nə yazıblar!

Ünvanı bəlli olmayan bu yazı nə söyüş, nə də mədhiyyə idi, Leopoldvildən olan bir avara fransız dilində çox savadsız sözlərlə, həm də əyriş-üyrüş hərflərlə yazmışdı. Mətndən bəlli olurdu ki, o, cəmi iki ay əvvəl ölkəsinin ağ müstəm­lə­kəçilərdən xilas olmasını alqışlayır.

– Yox, bunlar lap dəli olub, ağıllarını itiriblər! Elə güman eləyirlər ki, ölkəni özləri idarə eləyə biləcəklər...

Güllü parçadan ətək geymiş bu şux, incəbelli, ətli budları olan dolubədənli qadın bir sutka ərzində gəmidəki bütün sərnişinlərlə tanışlığa macal tapmışdı. O, dediklərini tam anlamayacağından ehtiyat­landı, ona görə də, dərhal ingilis dilində əlavə etdi:

– Onlar xalis meymundur, inanın! Biz onları əhliləşdirib adam eləməyə çalış­mışıq, vəssalam. Yoxsa ki, ordan çıxmış meymunlardan heç nə ilə fərqlənmirlər – deyə qadın ə

DİGƏR MƏQALƏLƏR